Bir Ukraynalı askerin Türk insansız hava aracı hakkında yazdığı rap şarkısı, 2022 yılında Rusya-Ukrayna Savaşı'nın en çok dinlenen protesto marşlarından biri haline geldi. Şarkıda övülen Bayraktar TB2 adlı hava aracı, bir aile otomobil parçaları atölyesini dünyanın en çok ihraç edilen muharip insansız hava aracı üreticisine dönüştüren üründür.¹ Baykar (resmi adıyla Baykar Savunma, uluslararası ticari adıyla Baykar Technologies), merkezi İstanbul'da bulunan, insansız savaş uçakları, dolanan mühimmatlar ve hassas vuruş füzeleri üzerine kurulu özel bir Türk havacılık ve savunma şirketidir.² Şirket, makine mühendisi Özdemir Bayraktar tarafından Türkiye'nin otomotiv endüstrisine motor ve pompa parçaları sağlayan bir hassas işleme taşeronu olarak 1986 yılında Baykar Makina adıyla kurulmuştur.³ Havacılık sektörüne ancak 2000'li yıllarda giren şirket, günümüzde silahlı insansız hava aracı birim ihracatında küresel pazarın yaklaşık yüzde 60'ına sahip olduğunu belirtmektedir. Bu ölçek, özel mülkiyete sahip başka hiçbir insansız hava aracı üreticisi tarafından yakalanamamıştır.⁴

Türkiye'nin devlete ait havacılık devi Türk Havacılık ve Uzay Sanayii, daha büyük keşif ve taarruz insansız hava araçlarını yerli imkanlarla üretiyor. Ancak Baykar, yurt dışına gerçek seri üretim ölçeğinde taarruz insansız hava aracı satan tek Türk şirketi olma özelliğini koruyor. Şirket, borsaya kote olmayan ve devlet ortaklığı bulunmayan tamamen özel bir teşebbüs olarak faaliyetlerini sürdürüyor.²

01Ürün ve Hizmetler

Baykar ürün gamı insansız savaş uçakları, keşif dronları ve hassas mühimmatlar olmak üzere üç aile etrafında şekillenmiştir. Şirketin gelirlerinin ve küresel itibarının büyük bir kısmını uçak ailesi oluşturmaktadır.

Bayraktar TB2 Baykar'ın amiral gemisi ürünüdür ve dünyanın en bilinen saldırı dronu olma özelliğini taşır. Çift kuyruk bomlu ve pervaneli bu taktik insansız savaş hava aracı, aynı yıl gerçekleştirilen tam otonom uçuş testinin ardından 2014 yılında Türk Silahlı Kuvvetleri envanterine girmiştir.⁹ Harici istasyonlarında lazer güdümlü mühimmatlar taşıyan bu araç, uygun maliyetli silahlı dronlar konusunda uluslararası bir referans noktası haline gelmiştir. Benzer bir Amerikan platformunun on milyonlarca dolara mal olduğu bir pazarda, sistem başına yaklaşık 5 milyon dolar fiyatla sunulmaktadır.¹³

İlk uçuşunu 2019 yılında gerçekleştiren ve 2021 yılından itibaren Türk kuvvetlerine teslim edilmeye başlanan daha ağır Baykar Bayraktar Akıncı, TB2 modelinden daha ağır hassas mühimmatları ve uzun menzilli füzeleri taşıyabilmek için üretilmiş, çift turboprop motorlu, yüksek irtifa ve uzun havada kalış süresine sahip bir taarruzi insansız hava aracıdır. Bu araç, müşteri gereksinimlerine bağlı olarak giderek daha güçlü hale gelen A, B ve C motor konfigürasyonlarıyla sunulmaktadır.¹⁴ Akıncı için ihracat müşterileri arasında ilk Akıncı-B konfigürasyonunu teslim alan Pakistan, Azerbayjan, Kırgızistan ve Mali yer almaktadır. Ayrıca Suudi Arabistan, 3 milyar dolar değerinde olduğu bildirilen bir Akıncı anlaşması imzalamış ve operatör ekiplerinin eğitimine başlamıştır.^15,16

Baykar Bayraktar TB3, katlanabilir kanatlara ve güçlendirilmiş iniş takımlarına sahip olan, TB2 modelinin deniz şartlarına uyarlanmış bir gelişimidir. Bu hava aracı, özellikle Türkiye'nin kısa pistli amfibi hücum gemisi TCG Anadolu üzerinden görev yapması için geliştirilmiştir. İlk uçuşunu 2023 yılında gerçekleştiren araç, 19 Kasım 2024 tarihinde bu geminin ski-jump rampasından havalanan ve gemiye iniş yapan kendi boyutundaki ilk sabit kanatlı insansız hava aracı oldu. Baykar ve Türk yetkililer bu başarıyı, mancınık sistemi bulunmayan bir gemiden bu sınıfta bir insansız hava aracı uçuran tüm donanmalar için bir ilk olarak tanımladı.¹⁷

Baykar'ın şu anki en iddialı programı, Türkiye'nin MIUS (Muharip İnsansız Uçak Sistemi) projesi kapsamında geliştirilen jet motorlu ve düşük görünürlüklü insansız savaş uçağı Baykar Bayraktar Kızılelma projesidir. Kızılelma ilk uçuşunu 14 Aralık 2022 tarihinde gerçekleştirdi. Seri üretime uygun prototipi Eylül 2024 tarihinde tekrar uçtu. Baykar, Türk Silahlı Kuvvetlerine yapılacak planlı teslimatlar öncesinde 2025 yılında seri üretime başladı. 2026 yılında Endonezya, bu uçak tipi için ilk ihracat çerçeve anlaşmasını imzaladı. Anlaşma, başlangıçta 12 adet uçağı kapsıyor ve 60 adede kadar opsiyon içeriyor.^18,19

Taarruz uçağı ailesinin ötesinde, Baykar'ın en eski ürünü olan Bayraktar Mini İHA, küçük ve elle fırlatılan bir keşif ve gözetleme dronu olarak üretilmeye devam ediyor. İlk kez 2007 yılında Türk kuvvetlerine teslim edilen bu araç, daha büyük bir platforma ihtiyaç duyulmayan yakın mesafe saha gözlemleri için hâlâ kullanılıyor.⁹

Malazgirt İHA, Baykar'ın daha küçük gövdeli hava aracı kataloğunda benzer bir taktik keşif rolü üstlenir. Bu sayede şirket, yakın mesafe gözetlemeden uçak gemisi uyumlu Kızılelma modeline kadar uzanan eksiksiz bir insansız hava aracı yelpazesi sunar.

Baykar'ın mühimmat ailesi 2023 yılından bu yana hızla genişledi. İlk kez 2023 yılındaki Teknofest etkinliğinde kamuoyuna gösterilen Baykar Kemankeş 1, yaklaşık 45 kilogram ağırlığında, jet motorlu ve yapay zeka destekli bir mini seyir füzesidir. Akıncı, TB2 ve TB3 platformlarından fırlatılabilen bu füze, optik tanıma güdümü sayesinde hem yer hem de hava hedeflerini vurabilmektedir. Füze, 2025 yılının ortalarında hava hedeflerine karşı gerçekleştirilen canlı atış testlerini başarıyla tamamlamıştır.^20,21 Daha büyük bir devam niteliğindeki Kemankeş 2, aynı havadan atılan hassas vuruş konseptini daha ileriye taşımaktadır. Baykar ayrıca Mızrak seyir füzesini tanıtmıştır. 2026 yılında ise daha küçük boyutlu K2 Kamikaze ve Sivrisinek dolanan mühimmatlarından oluşan, sürü kabiliyetine sahip yeni bir aile ortaya koymuştur. Bu mühimmatlar Akıncı, TB2 ve TB3 platformlarından birlikte fırlatılabilmekte ve tek bir merkezden yönetilen silahlar yerine, yapay zeka ile koordine edilen hedef paylaşımı sayesinde birbirleriyle haberleşebilmektedir.^22,23

Yukarıda bahsedilen yerli BM100 programı ile desteklenen Baykar'ın motor ve yerlileştirme hamlesi, doğrudan bu ürün kataloğunu beslemektedir. Mevcut tüm hava araçları ve yeni Kemankeş füze ailesi, Baykar'ın ithal etmek yerine giderek daha fazla kendi bünyesinde ürettiği bileşenlere dayanmaktadır.¹¹

02Ulaşmak

Baykar'ın insansız hava araçları, özel mülkiyete ait tek bir üretici için alışılmadık derecede geniş bir coğrafi alanda faaliyet gösteriyor. Bu alan NATO'nun doğu kanadından Körfez monarşilerine ve Sahra altı Afrika'daki çatışma bölgelerine kadar uzanıyor. 2020 yılındaki İkinci Dağlık Karabağ Savaşı, TB2'nin muharebe sahasındaki etkinliğini ilk kez geniş çapta kanıtladı. Azerbaycan'ın Ermeni destekli güçlere karşı yürüttüğü yoğun İHA kullanımı içeren harekat, Baykar ürünlerine yönelik küresel ilgiyi artırdı.⁹ Libya İç Savaşı sırasında TB2'ler, 2019 ve 2020 yıllarında Libya'nın BM tarafından tanınan hükümetini desteklemek amacıyla Halife Hafter liderliğindeki güçlere karşı uçuruldu. Rusya-Ukrayna Savaşı ise, özellikle Şubat 2022'de başlatılan tam kapsamlı işgal sonrasında, TB2'yi savaşın ilk aylarının tartışmasız en ünlü silah sistemi haline getirdi. Rus hava savunma sistemlerinin uyum sağlamasıyla sonraki dönemde etkinliği azalsa da, TB2'ler Rus zırhlılarına ve lojistik konvoylarına yönelik saldırılarda önemli rol oynadı.²⁵

Ukraynalı asker Taras Borovok, Şubat 2022 işgalinden sonraki birkaç saat içinde TB2 için bir övgü şarkısı olan Bayraktar eserini yazdı. Şarkı günler içinde viral hale geldi, bir milyondan fazla izlendi ve farklı müzik türlerinde birçok yorumu yapıldı. Eser daha sonra Ukrayna direnişinin resmi olmayan marşı haline geldi.²⁸ Ukraynalı sivil toplum bağışçıları, ek TB2 sistemleri satın almak için Halkın Bayraktarı adıyla bir kitlesel fonlama kampanyası yürüttü. Baykarın ödeme kabul etmek yerine bazı birimleri bağışladığı bildirildi.²⁸

Afrika giderek daha önemli bir pazar segmenti haline geldi. TB2; Etiyopya, Mali, Nijer, Nijerya, Somali, Burkina Faso, Togo, Cibuti, Angola, Fas ve Tunus ülkelerine büyük ölçüde düzensiz silahlı gruplara karşı yürütülen isyan bastırma operasyonlarında kullanılmak üzere ihraç edildi.²⁴ Bu genişleme, insan hakları konusunda sürekli eleştirilere yol açtı.

Etiyopya güçleri Tigray Kuşatması sırasında TB2 insansız hava araçlarını kullandı. Bu kullanım, Ocak 2022 tarihinde bir okul yerleşkesinde onlarca sivilin hayatını kaybettiği ve geniş çapta haberleştirilen bir saldırıyı da içeriyordu. Üst düzey bir Türk yetkili daha sonra kapalı bir parlamento oturumunda, yaşanan kayıplara rağmen Türkiye'nin Etiyopya'nın insansız hava aracı kullanımına onay verdiğini kabul etti.^29,30 Ayrıca 2025 yılında, Türkiye bağlantılı bir sevkiyatın uluslararası yaptırımları ihlal ettiği iddia edildi. Bu sevkiyatın, Sudan iç savaşındaki taraflara aralarında Kemankeş ailesi mühimmatlarının da bulunduğu silahlar sağladığı öne sürüldü.^22,31

03Yarışma

Yurt içinde Baykar'ın en yakın rakibi, devlete ait olan Turkish Aerospace Industries şirketidir. Bu şirketin ürettiği TAI Anka ve daha büyük olan Aksungur insansız hava araçları, orta irtifa keşif ve taarruz görevlerinin bir kısmında Baykar ile rekabet eder. İki şirket tarihsel olarak ihracat pazarını paylaşmış ve fiyat konusunda doğrudan çatışmaktan ziyade farklı segmentlere odaklanmıştır. Baykar daha hafif taktik taarruz segmentinde baskın konumdayken, TAI benzer hacimlerde ihracat yapma konusunda daha yavaş kalmıştır.²

Uluslararası alanda Baykar'ın en doğrudan rakibi, MQ-9 Reaper ve MQ-1 Predator ailelerinin üreticisi olan Amerikan General Atomics Aeronautical Systems şirketidir. MQ-9 çok daha ağır bir faydalı yükü daha uzun menzile taşıyabilir. Ancak yaklaşık 30 milyon dolar olan birim fiyatı, TB2'nin yaklaşık 5 milyon dolar olan fiyatı karşısında oldukça yüksektir. Buna ek olarak Füze Teknolojisi Kontrol Rejimi kapsamındaki katı Amerikan ihracat kontrolleri, General Atomics'in Baykar'ın en agresif şekilde satış yaptığı Afrika, Orta Asya ve Orta Doğu'daki fiyat odaklı pazarlarda büyük ölçüde yer alamamasına neden olmuştur.¹³ Çinli üreticiler, özellikle CH-4 Rainbow insansız hava aracı ile China Aerospace Science and Technology Corporation ve Wing Loong ailesi ile Chengdu Aircraft Industry Group, benzer düşük fiyatlar ve eşit derecede hafif ihracat kısıtlamalarıyla rekabet etmektedir. Bu durum, gelecekteki Afrika ve Orta Doğu sözleşmeleri için Baykar'ın en doğrudan rakibinin United States değil, Çin olmasını sağlamaktadır. Israel merkezli Elbit Systems şirketi, Elbit Hermes 900 modeliyle benzer bir orta irtifa taktik nişinde yer alır. Bu şirket fiyat yerine sensör ve elektronik harp gelişmişliği üzerinden rekabet ederek, Baykar'ın sunduğu ürünün üzerinde bir bedel ödemeye istekli müşterileri hedeflemektedir. Baykar'ın tüm bu rekabetlerdeki temel avantajı, ham teknolojiden ziyade maliyet ve siyasi esnekliğin birleşimidir. Şirket, Batılı rakiplerinden daha düşük bir fiyat sunmakta, Amerika veya İsrail'e kıyasla daha kısa ve daha az kısıtlayıcı bir ihracat onay süreci işletmekte ve fiyat odaklı Çinli rakiplerinin çoğunda henüz bulunmayan, giderek büyüyen bir muharebe geçmişine sahip olmaktadır.

Özdemir Bayraktar, İstanbul Teknik Üniversitesi makine mühendisliği bölümünden mezun olduktan sonra 1986 yılında Baykar Makina şirketini kurdu. Şirket başlangıçta ithalata bağımlılığı azaltmak isteyen Türk üreticiler için motor ve hidrolik pompa parçaları gibi hassas otomotiv bileşenleri üretiyordu.³ Şirketin güncel ismi Bayraktar Kardeşler ifadesinin kısaltılmış halidir ve o günden bu yana bir aile şirketi olarak kaldığını yansıtır.² Baykar, insansız hava aracı araştırma ve geliştirme çalışmalarına 2000 yılında başladı. İlk tam otonom uçuş testini 2004 yılında gerçekleştirdi ve ilk Bayraktar Mini İHA keşif sistemini 2007 yılında teslim etti. Bu çalışmalar, aynı yıl Pennsylvania Üniversitesi ve Massachusetts Teknoloji Enstitüsü bünyesindeki lisansüstü eğitiminin ardından Georgia Teknoloji Enstitüsü'nden doktora derecesiyle dönerek teknoloji lideri olarak göreve başlayan Özdemir'in oğlu Selçuk Bayraktar tarafından yönetildi.^3,5 Selçuk Bayraktar şu anda Baykar'ın yönetim kurulu başkanı ve teknoloji lideridir. Bayraktar TB2 ve Bayraktar Kızılelma projelerinin baş tasarımcısı olarak tanınır.⁵ Kardeşi Haluk Bayraktar ise genel müdür olarak görev yapmaktadır. Özdemir Bayraktar 2021 yılında vefat etti ve operasyonel kontrolü tamamen oğullarına bıraktı.³ Selçuk Bayraktar, 2016 yılında Türkiye Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan'ın kızı Sümeyye Erdoğan ile evlendi. Baykar'ın devlet destekli stratejik bir ihracatçı olarak yükselişiyle eş zamanlı gerçekleşen bu ilişki, Türk ve uluslararası basında geniş yer buldu.⁶

Baykar tamamen Bayraktar ailesine ait özel bir şirket olarak kalmaya devam etmektedir. Borsa İstanbul'da işlem gören bir hissesi veya borsa kodu bulunmaz. Türk savunma politikasıyla yakın bir uyum içinde olmasına rağmen devlet ortaklığı payı almamaktadır.² Şirket tam kapsamlı denetlenmiş mali tablolarını yayınlamamaktadır. Ancak kendi 2024 ihracat duyurusunda, 1,8 milyar dolar tutarındaki uluslararası satışların o yılki toplam gelirin yüzde 90'ını oluşturduğu belirtilmiştir. Bu durum yaklaşık 2 milyar dolar seviyesinde bir toplam 2024 gelirine işaret ederken, bu rakam diğer ikincil tahminlerle de bağımsız olarak desteklenmektedir.⁴ Çalışan sayıları da resmi olarak detaylı açıklanmak yerine benzer şekilde tahmin edilmektedir. İş gücü takip verileri, çalışan sayısını 2024 yılında yaklaşık 4.577 ve 2025 yılında 4.828 olarak göstermiştir. Bu veriler Baykar'ın hızlı işe alım süreçlerine dair genel açıklamalarıyla büyük ölçüde tutarlıdır.⁷ Baykar'ın kurucuları, söz konusu ihracat gelirlerinin gücüyle son yıllarda Türkiye'nin gelir vergisi rekortmenleri listesinin zirvesinde yer almıştır. Selçuk ve Haluk Bayraktar, 2024 vergilendirme döneminde tüm Türk vergi mükellefleri arasında tekrar birinci ve ikinci sırayı almıştır.⁸

Baykar'ın ana yerleşkesi olan Özdemir Bayraktar Milli Teknoloji Merkezi, İstanbul'un batı çeperinde yaklaşık 200.000 metrekarelik bir alanda yer alır. Bu merkez, 58.000 metrekarelik bir araştırma ve tasarım merkezini yaklaşık 100.000 metrekarelik üretim ve sistem entegrasyon alanı ile birleştirir.⁹ Çorlu yakınlarındaki özel Akıncı Uçuş Eğitim ve Test Merkezi, ağır platform testlerini ve müşteri uçuş eğitimlerini yürütmektedir. Baykar, kapasitesini İstanbul'un dışına genişletmek amacıyla Karadeniz kıyısındaki Samsun ilinde ilk Anadolu üretim merkezini kuracağını duyurmuştur.^9,10 Şirket, tedarik zincirinin dikey entegrasyonu konusunda kararlı adımlar atmıştır. Krank milleri ve biyel kolları gibi bileşenleri sağlayan 40'tan fazla yerli alt yüklenici ile yerli BM100 pistonlu havacılık motorunu geliştirmiştir. Bu çalışma, üretim genelinde belirtilen yüzde 93 oranındaki yerlilik payının bir parçasıdır.¹¹

Haluk Bayraktar, Piaggio anlaşmasını zor durumdaki bir rakibi bünyesine katmaktan ziyade İtalyan istihdamını koruma ve üretim kapasitesini genişletme çabası olarak tanımladı. Piaggio Aerospace artık Genoa, İtalya merkezli bir Baykar iştiraki olarak faaliyet gösteriyor.¹²

Baykar'ın kendi raporlarına göre 2024 yılı ihracatı 1,8 milyar dolar seviyesine ulaştı. Sadece o yıl içinde yaklaşık 35 ülkedeki müşterilere teslimat yapıldı. NATO üyesi altı ülke ve dört Avrupa Birliği devleti, Bayraktar TB2 kullanıcıları arasında yer aldı.^4,24 Baykar'ın yıl sonu özetinde öne çıkan 2024 teslimatları arasında Hırvatistan'a yapılan ilk Bayraktar Akıncı sevkiyatı, Birleşik Arap Emirlikleri'ne yapılan Akıncı teslimatı ve Romanya, Arnavutluk, Maldivler, Polonya, Mali, Kenya, Pakistan, Fas ve Azerbaycan'a yapılan TB2 teslimatları bulunuyor.⁴ Katar, Mart 2018'de TB2'nin ilk ihracat siparişini verdi. Ukrayna ise Ocak 2019'da imzalanan 69 milyon dolar değerindeki altı sistemlik sözleşmenin ardından, bu sistemin muharebe sahasında test edilen ilk büyük ihracat müşterisi oldu.²⁵

Baykar'ın tedarik zinciri jeopolitik bir sürtüşme noktası haline geldi. Türk TB2'leri geçmişte Kanada yapımı L3Harris Technologies Wescam elektro-optik ve kızılötesi hedefleme sensörlerine bağımlıydı. Kanada, sensörlerin İkinci Dağlık Karabağ Savaşı sırasında Azerbaycan'ın TB2'lerine ulaştığına dair güvenilir kanıtlar bulmasının ardından Ekim 2020'de ihracat izinlerini askıya aldı ve Nisan 2021'de bu askıya alma işlemini kalıcı hale getirdi.^26,27 Baykar ve Türk yetkililer, ülkenin artık Kanada teknolojisine ihtiyaç duymadığını belirterek yanıt verdi. Bu durum, Baykar'ın yerlileştirme hedefinin temelini oluşturan yerli sensör ve motor geliştirme çalışmalarını hızlandırdı.²⁷ Aralık 2024'te Piaggio Aerospace şirketinin satın alınması, aynı kendine yetebilme mantığını turboprop motor üretimine taşıyor. Baykar, daha büyük hava araçları için bu alandaki ihtiyaçlarını daha önce yabancı tedarikçilerden karşılıyordu.¹²