1970 yılında Aérospatiale bünyesine katılan Sud Aviation, toplamda yaklaşık 110 adet Super Frelon üretmiştir. Bu sayı, Sikorsky CH-53 veya firmanın kendi üretimi olan SA 330 Puma gibi çağdaşlarına kıyasla mütevazı bir üretim miktarıdır. ¹ Alıcı sayısı buna bağlı olarak az olsa da stratejik açıdan önemli ülkelerden oluşmuştur. Bu ülkeler arasında Fransız Donanması, İsrail Hava Kuvvetleri, Irak, Libya, Güney Afrika ve Çin yer almaktadır. Çin, bu tasarımı tersine mühendislik yöntemiyle inceleyerek bugün Çin donanma helikopter havacılığının bel kemiğini oluşturan Changhe Z-8 ailesini geliştirmiştir. ^{1 14} Tekne biçimli ve su sızdırmaz alt gövde yapısı, deniz versiyonunun durgun sulara kısa süreliğine iniş yapabilmesini sağlamıştır. Bu, Soğuk Savaş dönemi ağır helikopterleri arasında neredeyse eşsiz olan ve Sikorsky lisansıyla kullanılan bir özelliktir. ^{1 4}

Askeri açıdan Super Frelon helikopterinin kariyeri, tek bir baskın rolden ziyade belirli ve genellikle göz önünde olmayan operasyonlar dizisi olarak öne çıkmaktadır. Fransız denizaltı savunma harbi devriyeleri, Force de Frappe balistik füze denizaltılarını takip etmiştir. İsrail komando birlikleri Mısır ve Lübnan topraklarının derinliklerine sızma operasyonları gerçekleştirmiştir. Irak ise 1980'lerdeki Tanker Savaşı sırasında Exocet füzeleriyle donatılmış helikopterlerle gemisavar saldırıları düzenlemiştir. ^{1 3 7} Üretimi on yıllar önce sona ermiş olsa da, gövdesinden türetilen modeller günümüzde Çin donanmasında birinci hat hizmetinde kalmaya devam etmektedir. ¹⁴

Super Frelon hava aracı gövdesi, geleneksel bir helikopter alt kısmı yerine, pruvası, düz tabanı ve su geçirmez sintine bölmeleri olan yarı monokok bir gövde üzerine inşa edilmiştir. Bu yapı, 1930'lara kadar uzanan Sikorsky uçan tekne ve amfibi helikopter araştırmalarından doğrudan modellenmiştir. ^{1 4} Gövdenin yan taraflarına alçak şekilde monte edilen iki harici yakıt tankı, aynı zamanda dengeleyici şamandıra görevi görür. Bu düzenleme, deniz versiyonunun arama kurtarma veya torpido kurtarma çalışmaları için durgun suya kısa süreliğine inmesine olanak tanır, ancak gerçek deniz koşullarında iniş yapması asla amaçlanmamıştır. ^{1 4} Kabin 6,12 metre uzunluğunda ve 1,90 metre genişliğindedir. Bu alan 27 ila 30 asker, 15 ila 18 sedyeli yaralı veya gövde altına asılan bir yük için yeterlidir. Ancak kabin, ihracat pazarında rakibi olan Amerikan Sikorsky CH-53 modelinin kargo bölümünden belirgin şekilde daha dardır. ^{1 2}

Sikorsky Tasarımı Rotor ve Şanzıman

Aralık 1962'de uçan hava aracı, Sud Aviation'ın 1959 tarihli orijinal Frelon prototiplerine pek benzemiyordu çünkü o prototipler aşırı ağırlık ve titreşim sorunları yaşamıştı. 1961 tarihli teknik anlaşma ile Sikorsky devreye girdi. Firma, yeni altı kanatlı ana rotor ve beş kanatlı kuyruk rotoru için tasarım sağladı. Ayrıca Fransız endüstrisinin henüz kendi başına üretemediği hidrolik tahrikli ve kendiliğinden katlanan rotor kanadı donanımını da temin etti. Bu parçaların küçük bir ilk partisi Sikorsky tesislerinde üretildi, ardından Sud Aviation lisans altında üretime geçti. ^{1 5} İtalyan üretici Fiat, üç motorun tamamını tek bir ana şanzımana bağlayan birleştirici dişli kutusunun tasarımına katkıda bulundu. 4.080 kW güce kadar derecelendirilen bu sistem, herhangi bir motor arızalandığında rotorun durmasını engelleyecek şekilde mühendislik çalışmasından geçirildi. ¹ Altı kanatlı ana rotor dakikada 207 devirle döner. Her iki rotor da iç basınç kaybını algılayan ve yorulma çatlaklarını kritik seviyeye ulaşmadan önce işaretleyen bir Blade Inspection Method sistemine sahiptir. ¹

Güç, seri üretimde her biri yaklaşık 1.160 kW (1.550 bg) gücünde olan üç adet Turbomeca Turmo IIIC turboşaft motorundan sağlanır. Bu motorlar kabinin üzerinde yan yana monte edilmiş olup ortak bir şanzımana bağlıdır. ^{1 2} Bu düzenin işletilmesi maliyetliydi çünkü üç motorlu bir helikopter üç ayrı sıcak bölüm denetimi ve üç yakıt sistemi gerektiriyordu. Ancak bu yapı, benzer ağırlıktaki dönemdaşı çift motorlu tasarımların sunamadığı gerçek bir motor kaybı durumunda hayatta kalma kabiliyeti sağlıyordu. Ayrıca Sud Aviation firmasının o dönemdeki tüm çift motorlu Avrupa tipi helikopterlerden daha ağır bir model inşa etmesine olanak tanıdı. ¹ Standart yakıt kapasitesi 3.975 litredir. Bu kapasite yardımcı tanklarla artırılarak durgun havada yaklaşık 1.020 km menzil ve dört saate yakın havada kalış süresi elde edilebilir. ¹ Seyir hızı 249 km/sa olup asla aşılmaması gereken hız 275 km/sa olarak belirlenmiştir. ²

Sud Aviation'ın helikopter çalışmaları, Cezayir Savaşı sırasında Sikorsky H-34 modelinin yerini alması planlanan SE 3200 Frelon ile başladı. 1959 tarihli iki prototip yaklaşık bir ton ağır çıktı ve mekanik sorunlar yaşattı, bu yüzden tasarım ilerleyemedi.¹ Sikorsky ile 1961 yılında yapılan iş birliği anlaşması, tamamen elden geçirilmiş bir makine olan SA 321'in ortaya çıkmasını sağladı. Şirket içi üç farklı konfigürasyon arasından seçilen bu model, Amerikan tasarımı rotor, şanzıman bağlantısı ve gövde ile donatıldı.¹ F-ZWWE kodlu ilk prototip, 7 Aralık 1962 tarihinde Marignane'da baş test pilotu Jean Boulet yönetiminde uçtu ve gücünü üç adet Turbomeca Turmo IIIC2 motorundan aldı.¹

22 ve 23 Temmuz 1963 tarihlerinde Boulet ve Roland Coffignot tarafından uçurulan özel hazırlıklı bir prototip, art arda üç FAI dünya rekoru kırdı. Bu rekorlar 3 kilometrelik parkurda 341.2 km/s hız, sınırsız 15 ila 25 kilometrelik parkurda 350.5 km/s hız (o günün mutlak helikopter hız rekoru) ve 100 kilometrelik kapalı devrede 334.3 km/s hız olarak kaydedildi.^1,2 Mühendis Marcel Riffard tarafından aerodinamik açıdan geliştirilen bu uçuşlar, doğrudan ihracat ilgisi yaratmayı hedefliyordu. Batı Almanya ve İtalya bu tipi değerlendirdi ancak sonunda Sikorsky tasarımları olan CH-53 ve SH-3 Sea King modellerini satın almayı tercih ettiler.¹

Seri üretim 1964 yılında başladı. Bu model Ekim 1965 itibarıyla Fransız Deniz Havacılığı bünyesinde, Nisan 1966 itibarıyla ise İsrail Hava Kuvvetleri 114. Filo bünyesinde hizmete girdi. İbranice Tzir'a yani Eşek Arısı takma adı, Fransızca Frelon ismini yansıtıyordu.^1,6 Üretim süreci boyunca toplam sayı 110 hava aracı civarında kaldı. Bu düşük sayı, hava aracının maliyetini yansıtıyordu. 1965 yılında birim maliyeti yaklaşık 1,25 milyon dolar ve saatlik işletme maliyeti yaklaşık 7.500 İsviçre frangı olan üç motorlu Super Frelon, Sud Aviation şirketinin aynı dönemde sattığı daha ucuz ve tek türbinli Puma ile ticari anlamda rekabet edemedi. Yunanistan'dan Olympic Airways, Norveç'ten Bergen Air Transport ve Endonezya'dan Pelita Air Service gibi sivil müşterilerden gelen siparişler hiçbir zaman birkaç hava aracının ötesine geçemedi.¹ Yeni sipariş gelmemesi nedeniyle üretim 1981 yılında durduruldu. O tarihe gelindiğinde, hayatta kalan hava araçlarının çoğu, uçağın muharebe geçmişini belirleyecek olan ihracat müşterileriyle hizmet veriyordu.¹

İsrail ilk Super Frelon helikopterlerini Nisan 1966 tarihinde teslim aldı. Haziran 1967 tarihinde Altı Gün Savaşı başladığında envanterde sadece dört adet bulunuyordu. Buna rağmen savaşın ilk gününden itibaren tıbbi tahliye görevlerinde uçtular. 7 Haziran tarihinde Sina Yarımadası'nın güney ucundaki Şarm El-Şeyh bölgesine asker indirdiler.⁶ Tek bir Super Frelon ayrıca Mısır hava sahasının derinliklerine gece uçuşu gerçekleştirdi. Düşürülen İsrailli subay Binbaşı Shahar'ı kurtardı ve şafak vaktinden önce İsrail topraklarına geri getirdi.⁶ Savaş sona erdiğinde filo, hizmete gireli henüz bir yıl bile olmayan bu uçak tipiyle 41 sorti gerçekleştirmişti.⁶

Takip eden Yıpratma Savaşı bu hava aracının en dikkat çekici görevlerine sahne oldu. 26 ile 27 Aralık 1969 tarihleri arasında üç Super Frelon, Rooster 53 Operasyonu kapsamında Kızıldeniz üzerinden Mısır kıyısındaki Ras Garib bölgesine paraşütçü taşıdı. Birlikler şafak vaktinden önce Sovyet yapımı P-12 erken uyarı radar sistemini parçalarına ayırdı. Sistemin dört tonluk ana ünitesi de buna dahildi. Ardından iki adet Sikorsky CH-53 parçalara ayrılmış radarı Sina'ya taşıdı. Ana üniteyi taşıyan helikopter o kadar ağır yüklüydü ki hasar gördü ve acil iniş yapmak zorunda kaldı.⁸ Bu operasyon İsrail ve Amerikan istihbaratına Sovyet radar teknolojisine doğrudan erişim sağladı. Üstelik bölgede tek bir kurşun bile atılmadı.⁸ Haftalar önce Temmuz 1969 tarihindeki Bulmus 6 Operasyonu sırasında İsrail güçleri Süveyş Körfezi'ndeki Yeşil Ada'da bulunan bir Mısır radar ve elektronik istihbarat noktasını imha etti. Saldırı deniz yoluyla gerçekleştirildi ancak bölgedeki daha geniş kapsamlı baskınlar asker ve ekipman sevkiyatı için Super Frelon helikopterlerine dayanıyordu.⁷

Irak, Super Frelon helikopterlerini gemisavar görevlerinde kullandı. SA 321H varyantını AM39 Exocet füzeleri ve burun kısmına monte edilmiş arama radarıyla donatan Irak, İran-Irak Savaşı'nın Tanker Savaşı evresinde İran limanlarına giden gemileri hedef aldı. ^{3 11} Yaklaşık 150 deniz mili muharebe yarıçapına sahip olan Irak Super Frelon helikopterleri, Körfez'in iç kısımlarındaki konvoylara ulaşabiliyordu. 1984 ile 1985 yılları arasındaki en yoğun dönemde Super Frelon, Mirage F1 ve Super Étendard uçaklarından fırlatılan Exocet füzeleri, Irak'ın ticari gemilere yönelik saldırılarının büyük çoğunluğunu oluşturuyordu. ¹¹ Bu tipin en çok belgelenen tek çatışması Irak adına iyi sonuçlanmadı. 14 Şubat 1986 tarihinde bir Super Frelon mürettebatı, Khark Adası yakınlarında tanker sandığı bir hedefe Exocet füzesi ateşledi. Mürettebat, radar sessizliğinde yaklaşan iki İran F-4 Phantom uçağını fark edemedi. Bir Phantom uçağının havadan havaya füzesi helikopterin rotorunu vurdu ve helikopter Körfez'e çakılarak tamamen yok oldu. Saddam Hüseyin'in bu kayıp nedeniyle filo komutanını hapse attırdığı bildirilmiştir. ¹⁰

1991 Körfez Savaşı'na gelindiğinde, Irak'ın Exocet taşıyabilen Super Frelon helikopterleri bilinen bir hedef haline gelmişti. 13 Şubat 1991 tarihinde, VFA-195 filosuna bağlı iki ABD Donanması F/A-18A Hornet uçağı, Irak'ın gemisavar füze kapasitesini koalisyon gemilerine karşı kullanılmadan önce yok etme çabalarının bir parçası olarak güney Irak'ta yerde en az bir Irak Super Frelon helikopterini imha etti. ^{12 13}

Bu seri 1959 yılında üretilen ve seri üretime geçemeyen yetersiz güçteki SE 3200 Frelon prototipi ile başlar. Ardından Sikorsky iş birliğiyle ortaya çıkan ve üzerinde değişiklikler yapılan SA 321 ailesi ile devam eder.¹ Fransız Donanması için üretilen SA 321G modeli, denizaltı savunma harbi için daldırılabilir sonar, güdümlü torpidolar ve derinlik bombalarıyla donatılmış kesin askeri tiptir. Bazı gövdeler daha sonra gemisavar saldırıları ve denizaltı eskort devriyeleri için burun radarı ve iki adet AM39 Exocet füzesi taşıyacak şekilde modifiye edilmiştir.^1,3 Sivil varyantlar aynı gövde yapısını kullanmış ancak arka rampa çıkarılarak burun kısmı yeniden tasarlanmıştır. 1968 yılında sertifikalandırılan ve kısa bir süre Olympic Airways tarafından Yunan adaları arasında uçurulan SA 321F ile Bergen Air Transport gibi operatörler tarafından petrol endüstrisinde kullanılan SA 321J bu gruptadır.¹

İhracat müşterileri için özel modeller üretilmiştir. İsrail'in SA 321K modeli asker taşıma ve komando indirme görevleri için yapılandırılmıştır. Güney Afrika'nın SA 321L modeli genel askeri nakliye görevlerinde kullanılmıştır. Irak'ın SA 321H modeli Exocet füzesi ve arama radarı ile donatılmıştır. Libya ise 1980 ve 1981 yıllarında iki farklı versiyon teslim almıştır. Bunlar radar donanımlı SA 321GM ile arama kurtarma ve nakliye için yapılandırılan SA 321M modelleridir.¹ Çin, Aralık 1975 ile Nisan 1977 arasında denizaltı savunma ve arama kurtarma konfigürasyonlarında 12 adet denizcileştirilmiş Super Frelon teslim almıştır. Bu helikopterler, Çin deniz havacılığı tarihinde bir gemi uçuş güvertesinden operasyon yapabilen ilk helikopterler olmuştur.¹⁴

Bu Çin alımı ayrı bir üretim hattının temelini oluşturmuştur. Changhe Aircraft Industries 1976 yılında tasarımı Z-8 adıyla tersine mühendislik yöntemiyle geliştirmeye başlamıştır. Teknik zorluklar ve finansman eksiklikleri nedeniyle 1979 yılına kadar geciken bu programda Fransa 1981 yılında Z-8 isimlendirmesine resmi lisans vermiştir. Changhe firmasının ilk prototipi Aralık 1985 tarihinde uçmuş ve bu tip Ağustos 1989 tarihinde Çin Halk Kurtuluş Ordusu Deniz Hava Kuvvetleri envanterine girmiştir.¹⁴ Çinli mühendisler doğrudan Fransız desteği olmadan lisanslı güç aktarma sisteminde uzmanlaşmak için yıllarca uğraşmıştır. Yerlileştirme oranı 1994 yılına gelindiğinde ancak yüzde 86 seviyesine ulaşabilmiştir. Fransız yardımı 2000'li yılların başına kadar üretim sorunlarını çözmek için devam etmiştir.¹⁴ Daha sonra geliştirilen motoru yenilenmiş Z-8F ve cam kokpit ile iyileştirilmiş motorlara sahip modern Z-18 türevleri, Çin Halk Kurtuluş Ordusu Donanması'nın standart gemi konuşlu ağır helikopterleri olmaya devam etmektedir. Bu durum orijinal Fransız tasarımının kendi ülkesinde hiçbir zaman ulaşamadığı bir hizmet ömrüdür.¹⁴

Fransa, yaklaşık 99 adet Super Frelon helikopterini çeşitli filolarda uçurarak bu hava aracının en büyük tekil kullanıcısı oldu. Bu helikopterler Redoutable sınıfı balistik füze denizaltılarına eskortluk yaptı, arama kurtarma görevlerinde bulundu ve komando nakliyesi gerçekleştirdi. Son örnekleri 30 Nisan 2010 tarihinde Lanvéoc-Poulmic üssünden emekli edildi. ^{1 3} İsrail, 1966 yılından 1991 yılındaki emekliliğine kadar 114. Filo bünyesinde 12 hava aracı işletti. Bunların bir kısmı Hatzerim bölgesindeki İsrail Hava Kuvvetleri Müzesinde korunmaktadır. ⁶ Irak, 1977 yılından itibaren yaklaşık 16 adet Exocet füzesi taşıyabilen SA 321H helikopteri teslim aldı. Bu araçlar hem İran-Irak Savaşı hem de 1991 Körfez Savaşı boyunca kullanıldı. ^{11 13} Libya, 1980 ile 1981 yılları arasında dokuz hava aracı teslim aldı. Bunların altısı SA 321GM, üçü veya daha fazlası ise SA 321M modelindeydi. Güney Afrika ise 16 adet SA 321L helikopterini, 1990'ların başında yerli üretim Denel Oryx helikopterleri gelene kadar kullandı. ^{1 16} Çin'in ithal ettiği 12 hava gövdesini, günümüzde hala aktif görevde olan çok daha geniş kapsamlı yerli Z-8 ailesi takip etti. ¹⁴ Zaire'ye tek bir hava aracı gönderildi. Sivil kullanımdaki örnekler ise kısa bir süre Yunanistan, Norveç ve Endonezya'da uçtu. ¹

Fransa'nın Batı Almanya ve İtalya siparişlerini kaptırdığı Sikorsky CH-53 helikopterine kıyasla Super Frelon, ham kaldırma kapasitesinden ödün veriyordu. CH-53 modelinin çift motorlu yerleşimi ve daha geniş kabini, daha büyük araç ve kargo yüklerinin taşınmasına olanak tanıyordu. Fransa'nın Super Frelon üretimi için lisansını aldığı Sikorsky gövde teknolojisi, S-61 ve CH-53 ailesinde çok daha başarılı bir amfibik kariyere sahip oldu. ^{1 4} Fransız tasarımı bunun yerine üçüncü bir motorun sağladığı yedekliliği sunuyordu. Bu özellik, deniz üzerinde ve düşman hatlarının gerisinde yoğun şekilde uçan bir tip için gerçek bir güvenlik marjı oluşturuyordu. Ayrıca kompakt yapısı, İsrail'in derinlemesine gerçekleştirdiği baskınlarda Mısır ve Suriye radar kapsamını zorlaştırıyordu. Sikorsky kökenli CH-53 modelinin daha büyük boyutları bu tür görevlerde daha az avantaj sağlıyordu. ^{1 6}

Yaklaşık olarak aynı dönemde üretilen ve sayıca çok daha fazla olan Sovyet Mil Mi-6, ham kaldırma kapasitesinde Super Frelon'u geride bırakıyordu. Fransız tasarımının beş tonluk yük kapasitesine karşılık Mi-6, on iki tondan fazla yük taşıyabiliyordu. Ancak bu model, amfibik gövdeden ve Super Frelon mürettebatının su ve çöl üzerinde çok alçak irtifada hassas komando indirme görevlerini gerçekleştirmesini sağlayan üstün manevra kabiliyetinden fedakârlık ediyordu. ¹ Uzun vadeli en net karşılaştırma, kendi soyundan gelen Changhe Z-8 ile yapılabilir. Orijinal Fransız hava aracı yaklaşık 110 adet üretildikten sonra 1981 yılında üretimden kalktı. Buna karşın tersine mühendislik ile geliştirilen Çin hattı onlarca yıl daha devam etti. Z-8F ve Z-18 modelleri üzerinden evrilen bu seri, onlarca muhrip ve uçak gemisi işleten bir donanmanın standart gemi konuşlu helikopteri haline geldi. Bu üretim başarısı, Super Frelon modelinin Fransa'da hiç yaşayamadığı bir durumdur. ¹⁴

Super Frelon neden iki yerine üç motora sahipti?

Sud Aviation, 1960'ların başındaki tüm çift motorlu Avrupa tasarımlarından daha ağır bir helikopteri kaldırmak için yeterli kurulu güce ihtiyaç duyuyordu. Üç motorlu düzen, hava aracının herhangi bir motor kaybında uçuşuna devam edebileceği anlamına geliyordu. Bu, kariyerinin büyük kısmını açık deniz üzerinde veya düşman hava sahasının derinliklerinde geçiren bir helikopter için önemli bir güvenlik payıydı.¹ Bunun bedeli ise maliyetti. Bakımı gereken üç motor seti, Super Frelon'u dönemindeki çift motorlu türlere göre uçurması belirgin şekilde daha pahalı bir hava aracı haline getiriyordu.¹

Super Frelon gerçekten suya iniş yapabiliyor muydu?

Alt gövdesi, Sikorsky'nin amfibik helikopter araştırmalarından türetilen bir pruva, planya tabanı ve su geçirmez bölmelerle gerçek bir tekne gövdesi şeklinde inşa edilmişti. Donanma versiyonu, torpido kurtarma veya arama kurtarma çalışmaları için sakin sularda kısa süreliğine durabiliyordu.^1,4 Gerçek deniz koşullarında iniş yapması için hiçbir zaman onay almadı. Bu yetenek, rutin bir operasyon modundan ziyade acil durum ve yardımcı bir özellik olarak görülüyordu.⁴

İsrail'in en dikkat çeken Super Frelon görevi neydi?

Aralık 1969'daki Horoz 53 Operasyonu, bu hava aracının İsrail tarihindeki en önemli görevi kabul edilir. Üç Super Frelon, Mısır'a paraşütçü birlikleri taşıyarak bozulmamış bir Sovyet P-12 radar istasyonunu sökmelerini sağladı. Ardından iki Sikorsky CH-53, bu istasyonu İsrail kontrolündeki Sina'ya hava yoluyla taşıdı. Bu operasyon, İsrailli ve Amerikalı analistlerin Sovyet radar donanımına doğrudan erişim sağlamasına olanak tanıdı.⁸

Irak, İran-Irak Savaşı'nda Super Frelon'u nasıl kullandı?

Irak, SA 321H helikopterlerini arama radarı ve AM39 Exocet gemisavar füzeleriyle donattı. Tanker Savaşı sırasında Mirage F1 ve Super Étendard saldırı uçaklarıyla birlikte İran limanlarına giden tankerlere ve ticaret gemilerine karşı kullandılar. Bu kampanya, zirve döneminde Irak'ın Körfez'deki gemilere yönelik saldırılarının büyük çoğunluğunu oluşturuyordu.^3,11 Bir Irak Super Frelon'u, Şubat 1986'da Khark Adası yakınlarında, mürettebatın saldırı sırasında durumsal farkındalığını kaybetmesi sonucu bir İran F-4 Phantom uçağı tarafından düşürüldü.¹⁰

Super Frelon hala uçuyor mu?

Orijinal Fransız yapımı hava araçları tamamen emekli edildi ve son Fransız Donanması örnekleri Nisan 2010'da hizmetten çekildi. Ancak doğrudan türevi olan Çin yapımı Changhe Z-8 ve sonraki varyantları (Z-8F, Z-18), 2020'lerin ortası itibarıyla Çin donanması ve kara havacılığında aktif hizmette kalmaya devam ediyor.^1,14