Jet Eğitim Uçakları

01Jet Çağının Yarattığı Sorun

İkinci Dünya Savaşı'nın son aylarında ilk operasyonel jet avcı uçakları hizmete girdiğinde hava kuvvetleri, piston motorlu uçak eğitiminde hiç karşılaşılmamış bir eğitim boşluğu olduğunu fark etti. Pervaneli bir temel eğitim uçağında uçmayı öğrenen ve ardından pervaneli bir ileri seviye uçakla eğitimini tamamlayan bir pilot, ilk jet avcı uçağına geldiğinde uçağın temel uçuş karakteristiklerini hiç deneyimlememişti. Kalkışta karşı koymayı öğrendiği pervane torku artık yoktu. Bunun yerine alışılmadık bir yüksek hız perdövites durumu ve farklı bir stabilite rejimi vardı. En önemlisi, bir piston motorunun gaz tepkisine göre çok daha yavaş hızlanan ve yavaşlayan bir turbojet motoru bulunuyordu. Bu durum, iniş yaklaşmasında gücü geç artıran pilotları cezalandırıyordu. Amerika Birleşik Devletleri'nin ilk operasyonel jet avcı uçağı olan Lockheed P-80 Shooting Star, jet geçiş eğitimlerinde o kadar ciddi bir kaza oranına sahipti ki Lockheed, ikinci bir kokpit ve bir eğitmen eklemek için P-80C modelinin gövdesini 38,5 inç uzattı. Bu çalışma, makalenin bir sonraki bölümünde yer alan uçağı ortaya çıkardı ve jet eğitim uçağını askeri uçakların ayrı bir kategorisi haline getirdi.¹

Yeni bir şey tasarlamak yerine mevcut bir avcı uçağını dönüştürme kararı, bu makale boyunca tekrarlanan iki yaklaşımdan birini belirledi. Hiçbir avcı uçağı geçmişi olmayan, temiz bir sayfadan uysal bir uçak inşa etme şeklindeki diğer yaklaşım ise, Fransız bir üreticinin aşağıda ele alınan kendi kelebek kuyruklu tasarımını 1950'lerin başında uçurmasına kadar ortaya çıkmadı. Bu makalede incelenen her jet eğitim uçağı bu iki karardan birine dayanır. Avcı uçağı dönüşümünü destekleyen maliyet ve parça ortaklığı ile temiz bir sayfa tasarımını destekleyen güvenlik marjı ve müfredat kontrolü arasındaki gerilim, sonraki yedi on yıl boyunca her kıtadaki tedarik tercihlerini şekillendirdi.

Jet eğitim uçağının eğitim sürecindeki yeri, üç basamaklı bir merdivenin orta basamağı olarak en iyi şekilde anlaşılır. Bir öğrenci, temel havacılık, akrobasi ve düşük hızda düşük maliyetli aletli uçuşu öğrendiği pervaneli eğitim uçakları sınıfındaki pervaneli bir uçakla işe başlar. Jet eğitim uçağı ise operasyonel bir muharip uçağın masrafı olmadan jetin uçuş özelliklerini, kokpit iş yükünü ve yaklaşma ile iniş disiplinini tanıtır. Öğrencinin fırlatma koltuğuyla ilk kez uçtuğu, yaklaşma sırasında motorun hızlanma gecikmesini ilk kez yönettiği ve irtifada transonik sıkıştırılabilirlik etkileriyle ilk kez karşılaştığı yer genellikle burasıdır. Jet eğitim uçağının üzerinde, gerçek bir avcı uçağı tipine geçişi sağlayan radar ve simüle edilmiş silah sistemleriyle donatılmış süpersonik uçakların bulunduğu gelişmiş (hazırlık) jet eğitim uçağı sınıfı yer alır. Burada ele alınan uçaklar bu merdivenin ortasında yer alır ve tarihsel olarak eğitim dışında iki ek görev daha üstlenmeleri istenmiştir. Bunlar, bir ülkenin özel bir saldırı uçağına gücü yetmediğinde hafif saldırı uçağı olarak hizmet etmek ve bir ülkenin kendi havacılık endüstrisinin deneyim kazandığı gövde olarak görev yapmaktır.

Ortaya çıkan filonun ölçeğini abartmak zordur. 1950'lerin ortalarından 1980'lerin sonlarına kadar süren kırk yıllık zirve üretim döneminde, Soğuk Savaş'ın her iki tarafındaki üreticiler ve hiçbir bloğa dahil olmayan ülkeler tarafından burada incelenen tiplerden on binin üzerinde jet eğitim uçağı inşa edildi. Bu tasarımlardan bazıları, ilgili bloklarının şimdiye kadar sahaya sürdüğü her türden en çok sayıda üretilen jet uçakları haline geldi. Makalenin ilerleyen bölümlerinde ele alınan diğerleri ise bir rakip, iptal edilen bir gereksinim veya uçak hazır olmadan sona eren bir savaş nedeniyle prototip aşamasını hiç geçemedi. Takip eden bölümler, temel mühendislik ve siyasi tercihlerin gerçekleşme sırasına göre her iki sonucu da izlemektedir.

01İlk Cevap: Bir Uçakta İkinci Koltuk

Lockheed firmasının P-80 uçaklarının kaza sorununa getirdiği çözüm olan Lockheed T-33 Shooting Star, ilk uçuşunu 22 Mart 1948 tarihinde gerçekleştirdi. Bu uçak, her açıdan tarihteki en başarılı jet eğitim uçağı dönüşümü oldu. Yaklaşık 5.400 libre itki sağlayan tek bir Allison J33-A-35 turbojet motoruyla donatılan bu modelden toplam 6.557 adet üretildi. Bu uçakların 5.691 tanesi bizzat Lockheed tarafından, 656 tanesi Canadair tarafından lisans altında ve 210 tanesi ise Kawasaki tarafından imal edildi. Uçak, üzerinde insan yaşayan her kıtada yirmi beş ila otuz farklı hava kuvvetinde görev yaptı.¹ Bolivya, elindeki son örnekleri 31 Temmuz 2017 tarihine kadar aktif askeri hizmette tuttu ve böylece uçak altmış dokuz yıllık bir hizmet ömrüne ulaştı. Gövde tasarımı birbirinden oldukça farklı çatışma ortamlarında kullanıldı. Küba tarafından uçurulan T-33 uçakları, Nisan 1961 tarihindeki Domuzlar Körfezi Çıkarması savunmasında yer aldı. Endonezya'ya ait T-33 uçakları ise 1976 ile 1980 yılları arasında Doğu Timor üzerinde isyan bastırma görevlerinde uçtu.¹

Hava gövdesinin başarısı, temel T-33A modelinin karşılayamadığı ihtiyaçlara yanıt veren özel türevlerden oluşan bir aile yarattı. ABD Donanması'nın T-33B modeli, Burbank hattından çıkan ve donanma aletli uçuş eğitimine yönlendirilen 649 adet hava gövdesinden ibaretti. Bu uçaklar uçak gemisi uyumlu hale getirilmediği için, on dört yıl boyunca herhangi bir gerçek değişiklik yapılmadan üç kez yeniden adlandırıldı ve sırasıyla TO-2, TV-2 ve T-33B isimlerini aldı. Gerçek donanma tasarımı ise T2V-1 SeaStar modeliydi. Bu modelde durdurma kancası, mancınık bağlantıları, kanatçıklar üzerinde sınır tabaka kontrolü ve hücum kenarı çıtaları eklendi. Bu değişiklikler boş ağırlıkta yaklaşık yüzde 43 oranında bir artışa yol açtı. 1962 yılında T-1A SeaStar olarak yeniden adlandırılan bu tipten planlanan 390 adet yerine sadece 150 adet üretildi ve uçak 1970 yılına kadar hizmetten çekildi. Hava gövdesinin kariyerinin diğer ucunda ise, 1960'lardan itibaren eldeki fazla T-33A uçakları, Point Mugu ve China Lake'ten uçurulan tam ölçekli insansız QT-33A hedef dronlarına dönüştürüldü. Bu tipin en iyi belgelenmiş anı 21 Kasım 1973 tarihinde yaşandı. O gün tek bir F-14, altıya altı testi kapsamında üç adet QT-33A dronuna ve üç adet BQM-34 Firebee hedefine toplam altı adet Phoenix füzesi ateşledi ve üç QT-33A dronundan ikisini doğrudan imha etti. Kanada'nın kendi üretim hattı, Ontario merkezli Orenda Engines tarafından lisans altında üretilen Rolls-Royce Nene motoruyla donatılmış 656 adet CT-133 Silver Star hava gövdesi ortaya çıkardı. Fırlatma koltuğu test yatağına dönüştürülen bir Silver Star, 26 Nisan 2005 tarihine kadar Kanada hizmetinde kaldı ve Kraliyet Kanada Hava Kuvvetleri'nin uçurduğu diğer tüm T-33 varyantlarından daha uzun süre görev yaptı.²

Doğu bloğu aynı gereksinime benzer bir ölçekte yanıt verdi. İlk uçuşunu Ocak 1949 tarihinde yapan ve Sovyet ile Çekoslovak üretim hatlarında en az 5.446 adet üretilen MiG-15UTI, tam yirmi yıl boyunca Varşova Paktı'nın tek gelişmiş jet eğitim uçağı oldu. Bunun nedeni, daha sonraki MiG-17 veya MiG-19 modellerinin fabrikada üretilen iki koltuklu bir eğitim versiyonunun hiçbir zaman imal edilmemiş olmasıdır. ³ Bu uçağın en önemli uçuşunun eğitim doktriniyle bir ilgisi yoktu. Uzaya çıkan ilk insan olan Yuri Gagarin, 27 Mart 1968 tarihinde Moskova yakınlarında bir MiG-15UTI kazasında hayatını kaybetti.

Çin üretimi Guizhou JJ-5, savaş uçağına dönüştürme mantığını uç noktaya taşıdı. Chengdu Uçak Fabrikası mevcut bir gövdeyi değiştirmek yerine MiG-15UTI tabanlı bir kokpiti, MiG-17 tabanlı bir gövdeyi ve gücü düşürülmüş bir savaş uçağı motorunu tek bir yeni eğitim uçağında birleştirdi. 1967 yılından itibaren 1.061 adet üretilen bu uçak, FT-5 adıyla Pakistan dahil yaklaşık on iki hava kuvvetine ihraç edildi ve Pakistan bu uçağı otuz altı yıl boyunca kullandı.⁴

01Temiz Sayfa ve Kokpit Tartışması

Sıfırdan başlama yaklaşımı ilk ve en etkili ifadesini Fransa'da buldu. Fouga CM.170 Magister ilk uçuşunu 23 Temmuz 1952 tarihinde gerçekleştirdi. 1956 yılında Fransız Hava Kuvvetleri envanterine girdi ve toplamda 868 adet üretildi. Bu uçakların 576 tanesi Fransa, 194 tanesi Batı Almanya, 62 tanesi Finlandiya için üretilirken 36 tanesi İsrail'de IAI Tzukit adıyla monte edildi.⁵ Uçağın kendine has kelebek şeklindeki V kuyruk yapısı, eğitim uçağı için özel olarak geliştirilmek yerine daha önceki bir Fouga planör tasarımından doğrudan alındı. Bu model, tipik bir eğitim uçağından çok daha sık gerçek muharebe ortamlarında kullanıldı. Katanga'ya ait Lone Ranger lakaplı tek bir Magister, 1961 Kongo Krizi sırasında yakın hava desteği görevlerinde uçtu. İsrail ise 6 Haziran 1967 tarihinde Altı Gün Savaşı'nın ilk saldırısı olan Odak Operasyonu'nda yaklaşık kırk dört Magister görevlendirdi. Bu operasyonda Magister uçaklarının elliden fazla tankı imha ettiği rapor edilirken yedi uçak ve altı pilot kaybedildi.⁵ El Salvador, 1979 ile 1992 yılları arasındaki iç savaşı boyunca bir düzine silahlı Magister kullandı. Tasarım iki doğrudan türev ortaya çıkardı. Bunlardan ilki, sadece otuz iki adet üretilen ve uçak gemisi uyumlu deniz versiyonu olan CM.175 Zéphyr modelidir. Fransız Donanması, o dönemde uygun bir Fransız uçak gemisi bulunmadığı için bu uçağın yeterlilik testlerini ödünç alınan Kraliyet Donanması gemilerinde yapmak zorunda kaldı. Diğeri ise CM.173 Super Magister modelidir. Basınçlı kokpite ve standart fırlatma koltuklarına sahip olan bu özel sermayeli tek prototip, hiçbir hava kuvveti tarafından sipariş edilmedi ve mevcut ihracat pazarını rakibi Aermacchi MB-326 modeline kaptırdı.⁵

Sıfırdan başlama yolu, tüm sınıf genelinde tekrarlanan bir kokpit düzeni tartışmasını da beraberinde getirdi. Bir operasyonel savaş uçağının kokpitini yansıtan art arda oturma düzeni ile eğitmenin öğrencinin ellerini doğrudan izlemesine olanak tanıyan ancak savaş uçağı benzeri görüş açısını feda eden yan yana oturma düzeni arasında bir seçim yapılması gerekiyordu. Amerikalıların bu soruya yanıtı Cessna T-37 Tweet oldu. Cessna'nın 1953 yılında Hava Kuvvetleri ihalesini büyük ölçüde yan yana oturma düzeninin gücüyle kazanmasının ardından, prototip olan XT-37A ilk uçuşunu 12 Ekim 1954 tarihinde gerçekleştirdi. Üretim aşamasına geçilmeden önce bir prototip, kurtarılamaz bir düz burgu sonucunda kaybedildi ve bu durum kuyruk kısmının yeniden tasarlanmasını zorunlu kıldı.⁶ İkiz Continental-Teledyne J69 motorlarının çıkardığı tiz ses nedeniyle 6.000 poundluk köpek düdüğü lakabı takılan seri üretim T-37, 1.269 adetlik üretim sayısına ulaştı. Uçak, Northrop T-38 Talon ile birlikte kırk yıl boyunca ABD Hava Kuvvetleri'nin iki aşamalı eğitim hattında görev yaptı. Silahlandırılmış ihraç modeli olan T-37C, 273 uçak gövdesine kanat altı pilonlar ekledi ve en yoğun şekilde Türkiye ile Brezilya tarafından kullanıldı. Şili, 1978 yılında Arjantin ile yaşanan Beagle Kanalı krizi sırasında filosunun bir kısmını saldırı standardına yaklaştırdı ancak papalık arabuluculuğu, herhangi bir T-37C ateş açmadan önce anlaşmazlığı yatıştırdı.⁶

İngiltere ve Kanada da birbirinden bağımsız olarak aynı yan yana oturma sonucuna vardı. BAC Jet Provost ilk uçuşunu 26 Haziran 1954 tarihinde gerçekleştirdi. Maliyeti düşük tutmak için mevcut pervaneli Percival Provost uçağının kanatları, kuyruğu ve iniş takımları yeniden kullanıldı. Viper motoru, Armstrong Siddeley tarafından sürekli kullanım için uyarlanmadan önce Jindivik hedef uçağı için tek kullanımlık bir güç ünitesi olarak tasarlanmıştı. Yaklaşık yedi yüz adet üretilen bu modelin 1955-56 yıllarında 2 Numaralı Uçuş Eğitim Okulu ile yaptığı denemeler, dünyanın ilk tam kapsamlı başlangıç seviyesi jet eğitim müfredatı olarak kabul edilir.⁷ Kanada'nın Canadair CT-114 Tutor modeli, 13 Ocak 1960 tarihinde ilk uçuşunu yapan ve kendi imkanlarıyla finanse edilen özel bir girişimdi. Bu uçak da yan yana oturma düzenini seçti ve makalenin ilerleyen bölümlerinde ele alınacağı üzere, dünyanın en uzun süre hizmet veren akrobasi gösteri uçaklarından biri olarak uzun bir ikinci kariyere adım attı.¹⁰ Daha küçük ölçekli iki Amerikan denemesi ise hiçbir zaman seri üretime ulaşamadı. Bunlardan ilki, Donanma on beş uçak gövdesinden sonra denemeleri durdurmadan önce, herhangi bir pervane eğitimi almadan doğrudan jet eğitimini kısa süreliğine sergileyen Temco TT Pinto modelidir. Diğeri ise Hava Kuvvetleri'nin Yeni Nesil Eğitim Uçağı ihalesini, kendisi de hiçbir zaman filo hizmetine giremeyen bir rakibine kaptıran, daha sonraki bir Gulfstream tasarımı olan Peregrine 600 modelidir.¹¹

01Doğu Standardı

NATO hava kuvvetleri ulusal çeşitliliğe müsamaha gösterirken Varşova Paktı resmi ve merkezi olarak değerlendirilen bir yarışma düzenledi. Bu yarışmanın sonucu Doğu Bloku eğitimlerini Soğuk Savaşın geri kalanı boyunca şekillendirdi. Çekoslovakya tarafından tasarlanan ve ilk uçuşunu 1959 yılında gerçekleştiren Aero L-29 Delfín, 1961 yılındaki Varşova Paktı eğitim uçağı denemelerinde Polonyanın kendi üretimi olan PZL TS-11 Iskra ve Sovyet Yak-30 modellerini geride bıraktı. Bu karar uçağı tüm ittifakın standart jet eğitim uçağı haline getirdi. 1963 ile 1974 yılları arasında yaklaşık 3.665 adet üretildi. Bunların 2.000den fazlası sadece Sovyetler Birliğine teslim edildi ve Irak kendi hava kuvvetleri için 78 adet uçak aldı.¹²

L-29, üstlendiği rolden beklenenden daha fazla savaş gördü. Nijerya, 1967 ile 1970 yılları arasındaki iç savaşında bu uçağı doğaçlama saldırı görevlerinde kullandı. Mısır, 1973 yılında İsrail zırhlılarına karşı uçurdu. Azerbaycan ise Dağlık Karabağ çatışmalarında elindeki on sekiz L-29 uçağından on dördünü kaybetti. Irak daha sonra Birleşmiş Milletler yaptırımları döneminde, Al Bay'ah programı kapsamında elindeki fazla gövdeleri insansız hava araçlarına dönüştürdü. Batılı istihbarat birimleri bu dönüşümü, kimyasal veya biyolojik ajanları yaymak için olası bir yöntem olarak değerlendirdi.¹² Polonya deneme uçuşlarındaki yenilgisini kabul etti ancak kendi tasarımı olan PZL TS-11 Iskra uçağını üretmekten vazgeçmedi. İlk uçuşunu 5 Şubat 1960 tarihinde yapan bu model, 1987 yılına kadar 424 adet üretildi. Polonya'nın kendi tasarımı olup seri üretime geçen tek jet uçağı oldu ve Aralık 2020 tarihine kadar Polonya envanterinde uçtu. Tek ihracat müşterisi olan Hindistan, 1975 yılından itibaren elli adet uçak kullandı. 1999 Kargil Savaşı sırasında Srinagar üzerinde silahlı örnekleri ile yavaş hareket eden keşif dronlarını engelledi.¹³

L-29 modelinin nihai halefi, şimdiye kadar üretilmiş en çok sayıda jet eğitim uçağı oldu. Aero L-39 Albatros ilk uçuşunu 4 Kasım 1968 tarihinde gerçekleştirdi ve 1971 yılında üretime girdi. Herhangi bir jet eğitim uçağında kullanılan ilk turbofan motor olan Ivchenko AI-25TL ile donatıldı. Bu motor, L-29 modeline kıyasla yakıt tüketimini yaklaşık yüzde 30, gürültüyü ise yaklaşık 15 desibel azalttı.¹⁴ Aero Vodochody, kırk dörtten fazla ülke için yaklaşık 2.900 adet üretti. Sadece Sovyetler Birliği için 2.000 adetten fazla teslimat yapıldı. Batılı istihbarat birimleri uçağı muharip bir uçak yerine tamamen silahsız bir eğitim uçağı olarak sınıflandırdığı için bu model hiçbir zaman bir NATO rapor adı almadı. Günümüzde Amerika Birleşik Devletleri sivil sicilinde yaklaşık 300 adet L-39 uçmaktadır. Bu sayı diğer tüm jet savaş uçağı türlerinden fazladır ve 2002 yılından beri Reno Jet Sınıfının temelini oluşturmaktadır. Batı yapımı Williams FJ44 turbofan motoruyla yeniden donatılan L-39NG varyantı, Çek Hava Kuvvetleri'nin Kasım 2022 tarihinde sekiz adet sipariş vermesini sağladı. Silahlı bir türev olan L-39ZO Albatros, iki ekstra silah istasyonu ekledi ve Libya, Suriye ve Doğu Almanya'da alıcı buldu. Libya, 1987 Çad-Libya Savaşı sırasında Ouadi Doum bölgesinde bir düzineden fazla uçak kaybetti. 3 Mart 2020 tarihinde bir Türk F-16 uçağı, İdlib üzerinde Suriye'ye ait bir L-39ZO uçağını düşürdü. Bu olay, bir jet eğitim uçağına karşı gerçekleştirilen nadir hava-hava imha örneklerinden biri oldu.¹⁴ Daha uzun gövdeli ve daha ağır silahlı bir geliştirme olan L-59 Super Albatros, Mısır ve Tunus'a daha az sayılarda satıldı. Tunus filosu 2011 Libya savaşı sırasında sınır devriyeleri uçurdu ve Nisan 2014 tarihinde Chaambi Dağı'ndaki militanları vurdu. Daha sonra Beechcraft T-6C Texan II uçakları lehine emekli edildi.¹⁴

Çin, Varşova Paktı çerçevesinin dışında aynı pazar boşluğunu doldurdu. Pakistan ile ortaklaşa geliştirilen ve ilk uçuşunu 21 Kasım 1990 tarihinde gerçekleştiren Hongdu JL-8 / K-8 Karakorum, programın ortasında zorunlu bir motor değişikliğine gitti. Tiananmen sonrası ABD silah ambargosu orijinal tedarikçiyi devre dışı bırakınca, uçak Amerikan Garrett TFE731 motorundan Ukrayna yapımı Ivchenko-Progress AI-25TLK motoruna geçiş yaptı. Yaklaşık on beş hava kuvveti için 735 adetten fazla üretilen bu model hakkında Çin, Afrika'daki jet eğitim uçağı filolarının yaklaşık yüzde 80'ini oluşturduğunu belirtmektedir.¹⁵

01Bir Gövde, İki İş: Silahlı Eğitmen

Eğitim ve hafif saldırı uçağı hibritleri basit bir ekonomik mantığa dayanıyordu. Özel bir saldırı uçağı almaya gücü yetmeyen hava kuvvetleri, mevcut eğitim uçağı filosunu silahlandırabiliyordu. Bu sayede ikinci bir tedarik programından tamamen kaçınırken, daha düşük taşıma kapasitesi ve hızı kabul etmiş oluyorlardı. Aermacchi firmasının MB-326 modeli, bu mantığın en net sınavı haline geldi. İlk uçuşunu 10 Aralık 1957 tarihinde yapan ve ismini kısmen tasarımcısı Ermanno Bazzocchi'den alan bu uçaktan, İtalya üretimi ve lisanslı üretimler dahil yaklaşık 800 adet inşa edildi. Tek kişilik saldırı türevi, çift 30mm top ve altı adet silah istasyonu taşıyabiliyordu.¹⁶ Avustralya, MB-326H adıyla doksan yedi adet uçak üretti. Kendi silahlı varyantını hiçbir zaman geliştirmeyen Avustralya, 1990 yılındaki yüksek g kuvvetli bir manevra sırasında uçuş esnasında kanat kopması yaşanana kadar bu uçakları kullandı ve tüm filonun kanatlarının yenilenmesi zorunlu hale geldi. Brezilyalı Embraer firması, şirketin ilk jet uçağı olan EMB-326 Xavante modelinden 182 adet üretti. Yaklaşık otuz sekiz yıl boyunca 500.000 uçuş saatinden fazla görev yapan bu uçaklardan on bir tanesi, 1982 Falkland Savaşı'nın ardından Arjantin'e devredildi. Bu devir, çatışmada yer almış bir filonun yeniden kurulmasına yardımcı olmak amacıyla yapıldı.¹⁶

Güney Afrika'nın lisanslı üretim hattı, bu sınıfın en önemli muharebe sicilini oluşturdu. MB-326M modelini temel alan iki kişilik Impala Mk I, pilotları Güney Afrika'nın Mirage filosuna ve ikiz 30mm DEFA topuyla donatılmış, daha sonra yerel olarak geliştirilen kaska entegreli kızılötesi füzeyle güçlendirilmiş tek kişilik Atlas Impala Mk II saldırı versiyonuna hazırlıyordu. Güney Afrika, üretim lisansını 1964 yılında imzalamıştı. Bu tarih, 1977 Birleşmiş Milletler silah ambargosunun yerel üretimi sadece kolaylık olmaktan çıkarıp zorunlu hale getirmesinden üç yıl öncesine denk geliyordu. Eylül 1985'te, Güney Afrika Sınır Savaşı sırasında, Impala Mk II uçakları iki ayrı çatışmada sadece top ateşi kullanarak altı Angola ve Küba helikopterini düşürdü. Ancak Güney Afrika makamları, uçakların üsten ne kadar uzağa gittiğini gizlemek amacıyla bu başarıyı kamuoyuna füze atışları olarak duyurdu.¹⁷ En az bir Impala, jet egzozuna saplanan ancak patlamayan bir SA-7 füzesinin doğrudan isabetine rağmen üsse dönmeyi başardı.

Aermacchi'nin devam niteliğindeki tasarımı olan MB-339 ilk uçuşunu 12 Ağustos 1976 tarihinde yaptı. Bu model, MB-326'nın zayıf olan arka görüş açısını düzeltmek için arka kokpiti yükseltti ve yaklaşık 230 adet üretildi. Arjantin Deniz Havacılığı, 1982 Falkland Savaşı sırasında bunlardan on tanesini kullandı. Bir MB-339A, 21 Mayıs 1982 tarihinde HMS Argonaut fırkateynini makineli tüfek ateşine tuttu. İngiliz yapımı bir Blowpipe füzesi ise Goose Green bölgesinde bir uçağı düşürdü ve bu olay savaşta Blowpipe ile gerçekleştirilen tek doğrulanmış hava zaferi oldu.¹⁸ İngiltere aynı silahlı eğitim uçağı mantığına BAC Strikemaster ile yanıt verdi. Jet Provost modelinin silahlandırılmış bir geliştirilmesi olan bu uçak, daha güçlü bir Viper motoru, dört adet silah istasyonu ve çift makineli tüfekle donatıldı. On bir hava kuvveti için 146 adet üretilen Strikemaster uçaklarının gerçekleştirdiği makineli tüfek saldırıları, 19 Temmuz 1972 tarihinde Umman'daki Mirbat Muharebesi sırasında otuz kişilik bir garnizona düzenlenen yüzlerce kişilik gerilla saldırısının kırılmasında etkili oldu.⁸

Yugoslavya, blok disiplini yerine bağlantısızlık politikası altında aynı geçiş modelini izledi. Yugoslavya'nın ilk seri üretim jeti olan Soko G-2 Galeb, lisanslı bir Viper motoru etrafında inşa edildi ve 248 adet üretildi. En büyük ihracat müşterisi Libya oldu. Libya, 1996 ile 1997 yılları arasındaki Birinci Kongo Savaşı sırasında Mobutu hükümetini desteklemek için Sırp sözleşmeli pilotların uçurduğu MiG-21 ve Jastreb uçaklarının yanı sıra Galeb uçaklarını da gönderdi. Bir Fransız Rafale uçağı, 24 Mart 2011 tarihinde Misrata yakınlarında bir Libya Galeb uçağını imha etti ve bu olay NATO'nun o müdahaledeki ilk hava zaferlerinden biri oldu.¹⁹ Ok kanatlı halefi olan Soko G-4 Super Galeb, Yugoslavya'nın dağılması sırasında Mostar fabrikası kapanmadan önce sadece 85 adet üretilebildi. NATO'nun 1999 yılındaki Kosova bombardımanı, savaş öncesi filonun yaklaşık yarısını haftalar içinde yerde imha etti.¹⁹

Hindistan, İtalya, Tayvan ve İsveç bu kategoriye kendi modelleriyle giriş yaptı. Hindistan'ın HAL Kiran modeli 1964 yılından itibaren yaklaşık 250 adet üretildi. Bu uçak, ilk uçuşundan altmış yıldan fazla bir süre sonra, 2026 yılında bile Hindistan Hava Kuvvetleri eğitim filosunda en uzun süre hizmet veren jet olma özelliğini koruyor.²⁰ İtalya'nın SIAI-Marchetti S.211 modeli, hafifçe askerileştirilmiş bir iş jeti turbofan motoruyla çalışan özel bir tasarımdı. Sadece üç askeri müşteri bulabildi ve 1995 yılındaki ABD JPATS ihalesini T-6 Texan II modeline karşı kaybetti. Northrop teknoloji transferiyle inşa edilen Tayvan yapımı AIDC AT-3 Tzu Chung, 1995 ile 1996 yılları arasındaki Üçüncü Tayvan Boğazı Krizi sırasında gemisavar füzeleriyle donatılmış iki adet tek kişilik saldırı prototipini alarm durumunda tuttu. Yan yana oturma düzenine ve çift motor yedekliliğine sahip olan İsveç yapımı Saab 105, Sk 60 adıyla uçuruldu. Yaklaşık yüzde 95 pilot mezuniyet oranı yakalayan bu uçak, hem İsveç hem de Avusturya için 2020'li yıllara kadar uçtu ancak hiçbir zaman çatışmaya girmedi.²¹

01Ekran Devresi

Jet eğitim uçakları dünya üzerindeki akrobasi gösteri takımlarında baskın bir yere sahiptir. Bunun basit bir nedeni vardır. Bir takımın yılda yüzlerce gösteri uçuşu yapacak kadar ucuz, yakın kol uçuşu için yeterince uysal ve bir kaza sonucu uçak kaybedildiğinde programı bitirmeyecek kadar geniş bir filoya sahip bir uçağa ihtiyacı bulunur. Fransa'nın Fouga Magister uçağı 1964 yılından 1980 yılına kadar Patrouille de France ile uçmuştur. Takım 1980 yılında çift motorlu Alpha Jet modeline geçiş yapmıştır. İlk uçuşunu 26 Ekim 1973 tarihinde gerçekleştiren bu Fransız-Alman ortak yapımı uçağın çift motorlu olması, tek motorlu Lockheed F-104 Starfighter uçaklarının yaşadığı kayıplar sonrasında Almanların özellikle talep ettiği bir gerekliliktir. 25 Mart 2025 tarihindeki bir gösteri provası sırasında iki Patrouille de France Alpha Jet uçağı havada çarpışmıştır. Dört mürettebatın tamamı güvenli bir şekilde fırlatma koltuklarını kullanmıştır.²² Kanada'nın Canadair CT-114 Tutor uçağı 1971 yılından beri Snowbirds ile uçmaktadır. Bu uçak 2026 sezonunun ardından emekli edilmeden önce yaklaşık 140 milyon seyirci önünde 2 bin 700'den fazla gösteriyi tamamlamıştır. Bu tarih uçağın hizmetteki altmış üçüncü yılı olacaktır.¹⁰

İtalya'nın MB-339 uçağı, Frecce Tricolori ekibini donatmıştır. Bu ekibin en kötü kazası, 28 Ağustos 1988 tarihinde Almanya'nın Ramstein kentindeki bir gösteri sırasında üç uçağın havada çarpışmasıyla yaşanmıştır. Yerdeki yetmiş kişinin hayatını kaybettiği bu olay, 2002 yılına kadar tarihteki en ölümcül hava gösterisi kazası olarak kalmıştır.¹⁸ İngiliz ekibi ise farklı bir yol izlemiştir. Kraliyet Hava Kuvvetleri tarafından sadece iki koltuklu T.1 eğitim uçağı formunda benimsenen hafif avcı uçağı tasarımı Folland Gnat, 1965 ile 1979 yılları arasında Red Arrows ile uçmuştur. Bu uçak, saniyede 360 dereceyi aştığı söylenen dönüş hızıyla büyük değer görmüştür. Hindistan, 1962 yılından itibaren Bangalore kentinde iki yüzden fazla Gnat uçağını lisanslı olarak üretmiştir. Bu uçaklar, 1965 ve 1971 savaşlarında Pakistan'a ait F-86 Sabre uçaklarına karşı kullanılmış ve Sabre Katili lakabını kazanmıştır. Savaş sonrası yapılan bağımsız bir inceleme, 1965 yılında iddia edilen on zaferden altısını doğrulamıştır. Uçuş Subayı Nirmal Jit Singh Sekhon, 14 Aralık 1971 tarihinde Srinagar savunmasında bir Gnat uçurarak Hindistan'ın tek havacı Param Vir Chakra madalyasını kazanmıştır.⁹

İspanya'nın CASA C-101 Aviojet uçağı, ilk uçuşunu 27 Haziran 1977 tarihinde gerçekleştirmiştir. Uçağın kuyruk kısmına Batı Almanya'dan MBB, kanat kısmına ise Amerika Birleşik Devletleri'nden Northrop katkıda bulunmuştur. Patrulla Águila gösteri takımıyla 1985 yılından Haziran 2025'teki son gösterisine kadar uçan bu uçak, yaklaşık 285 bin uçuş saatinde bin civarında İspanyol pilotu eğitmiştir.²³ Tayvan'ın AIDC AT-3 Tzu Chung uçağı, Kasım 1988'den Ağustos 2025'teki emekliliğine kadar Thunder Tigers gösteri takımıyla uçmuştur. Polonya'nın PZL TS-11 Iskra uçağı, altmış yıllık yerel hizmet ömrünün büyük bölümünde Biało-Czerwone Iskry takımıyla görev yapmıştır. Çin yapımı Hongdu JL-8 / K-8 Karakorum ise Pakistan'ın Sherdils ekibini donatmaktadır. Bu programların her birinde hesap aynıdır. Tam bir gösteri sezonunun yıpranmasını kaldırabilecek kadar geniş ve uçuş saati başına maliyeti düşük bir jet eğitim filosu, tanımı gereği bir hava kuvvetinin en görünür işe alım ve diplomatik varlığıdır.

01Turbojet'ten Turbofan'a ve Tekneye

Jet eğitim uçaklarının bir sonraki büyük geçişini hava aracı gövdesi tasarımı değil, motor teknolojisi belirledi. Her biri 13.24 kilonewton gücünde olan çift SNECMA/Turbomeca Larzac turbofan motorları, Alpha Jet modeline rakibi BAE Hawk uçağından daha iyi bir itki ağırlık oranı ve daha yüksek bir operasyonel tavan sağladı. Yine de Hawk, kaynağa bağlı olarak 480 ile 512 arasında değişen üretim sayısına karşılık 730 adedin üzerinde satışla sonunda daha başarılı oldu.²² Japonya, turbofan çağı performansını çok daha agresif bir şekilde takip etti. İlk uçuşunu 20 Temmuz 1971 tarihinde gerçekleştiren ve lisans altında üretilen iki adet Rolls-Royce Adour turbofan motoruyla güçlendirilen Mitsubishi T-2, düz uçuşta Mach 1 hızını aşan ilk Japon tasarımı uçak oldu. Bu uçak, 2006 yılındaki emekliliğine kadar doksan adetlik üretim serisi boyunca yaklaşık Mach 1.6 azami hıza ulaştı.²⁴ Bu tasarım, doğrudan tek koltuklu Mitsubishi F-1 taarruz avcı uçağını ortaya çıkardı. Ayrıca tek bir T-2 gövdesi daha sonra Japonya'nın kablo üzerinden uçuş sistemli, kanard donanımlı ve kontrol konfigürasyonlu araç test platformuna dönüştürüldü. Bu çalışma, nihayetinde Mitsubishi F-2 uçağına ulaşan dijital uçuş kontrol teknolojisinin temelini attı. İlk uçuşunu 29 Temmuz 1985 tarihinde yapan halefi Kawasaki T-4, tamamen Japonya'da tasarlanıp üretilen az sayıdaki tam jet motorundan biri olan Ishikawajima-Harima F3-IHI-30 ile donatıldı. Toplam 212 adet üretilen bu uçaklardan hiçbiri ihraç edilmedi ve silahlandırılmadı. Bu durum, herhangi bir teknik kısıtlamadan ziyade Japonya'nın anayasal ve ihracat politikası sınırlamalarını yansıttı. Kawasaki'nin kendi test pilotları, ses altı hızlardaki T-4 uçağını aynı uçuş hattını paylaştığı çok daha ağır Mitsubishi F-15J modelinden daha çevik buldu.²⁴

Aynı turbofan nesli, pilotların özellikle uçak gemisi operasyonları için eğitilmesi konusunu yeniden gündeme getirdi. Bu görev, kara tabanlı eğitimden o kadar farklıydı ki donanmalar bunun için özel uçak tipleri geliştirdi. ABD Donanması'nın North American T-2 Buckeye uçağı, ilk uçuşunu 31 Ocak 1958 tarihinde YT2J-1 olarak yaptı. Bu uçak, 3,4 milyon uçuş saati ve 609 gövde boyunca yaklaşık on bir bin deniz havacısını eğitti. Uçağın yastıksız fırlatma koltuğuna hiçbir şekilde minder eklenemiyordu çünkü herhangi bir yastıklama, fırlatma sırasında omurga yaralanması riski taşıyordu. Bu durum, nesiller boyu eğitmenlerin kronik sırt ağrısıyla uçmasını işin kabul edilebilir bir bedeli haline getirdi.²⁵ Buckeye'ın yerini alan McDonnell Douglas T-45 Goshawk, British Aerospace Hawk modelini uçak gemisi operasyonlarına uyarladı. 1981 yılındaki VTX-TS yarışmasını Alpha Jet teklifine karşı kazanan uçak, 1991 yılında ABD envanterinde uçak gemisi yeterliliğine adanmış tek hava aracı olarak hizmete girdi ve toplam 221 adet üretildi. 2017 yılında uçağın yerleşik oksijen üretim sisteminde yaşanan bir kriz, yüzden fazla eğitmen pilotun filo kısıtlamaları çözülene kadar uçmayı reddetmesine yol açtı. 2025 yılına gelindiğinde Donanma, planlanan 2026 değişim yarışması öncesinde, çoğu taarruz hattı öğrencisinin tam uçak gemisi yeterlilik eğitimini T-45 yerine operasyonel F/A-18 üzerinde gerçekleştirmeye başladı.²⁵

İngiltere'nin Folland Gnat uçağı, muharebe ve gösteri geçmişiyle daha önce ele alınmış olsa da bu teknik soyağacına dahildir. Kraliyet Hava Kuvvetleri'nin tek koltuklu avcı uçağı yerine yalnızca iki koltuklu eğitim formunu benimseme kararı, Goshawk'ın Hawk kökeninde on yıllar sonra tekrar karşımıza çıkan avcı uçağından türetilmiş eğitim uçağı mantığının tam bir öncüsüydü. Tüm bu turbofan dönemi tasarımlarının ortak noktası, bu makalenin henüz tam olarak değinmediği bir roldür. Her biri, burada ele alınan sınıfın en üst sınırında yer alır ve pilot eğitiminin bir sonraki aşamasının gerçekten gerektirdiği radar ve simüle edilmiş silah sistemleriyle donatılmış süpersonik tipler olan gelişmiş (hazırlık) jet eğitim uçağı kategorisinin hemen altında bulunur.

01Egemen Eğitmen

Birçok ülke için yerli bir jet eğitim uçağı üretmek, uçağın gerçekte ne yaptığı kadar ulusal havacılık endüstrisinin neler başarabildiğini kanıtlaması açısından da önem taşımıştır. Japonya'nın 19 Ocak 1958 tarihinde ilk uçuşunu gerçekleştiren Fuji T-1 modeli, İkinci Dünya Savaşı'ndan sonra Japon tasarımıyla üretilen ilk jet uçağı olma özelliğini taşır. T-1'in ilk uçuşunu yapan test pilotu Susumu Takaoka, aynı zamanda Japonya'nın ilk jeti olan 1945 yapımı savaş dönemi uçağı Nakajima Kikka'nın da ilk uçuşunu gerçekleştirmişti. Böylece Takaoka, Japonya'nın savaş öncesi ve sonrası jet havacılığı arasında kişisel bir köprü kurmuş oldu.²⁴ Daha büyük olan T-1A Hatsutaka alt modeli, ithal edilen Bristol Siddeley Orpheus motorunu kullanıyordu. Bu uçak, aynı gövde yapısına sahip olmasına rağmen yerli motorlu kardeşi T-1B modelini azami hızdan tırmanma oranına kadar her alanda geride bıraktı. Bu sonuç tamamen motor değişikliğinden kaynaklanıyordu. Toplamda sadece altmış altı adet T-1 üretildi ve bu sayı planlanan iki yüz adedin çok altında kaldı. Bunun nedeni Japon Hava Öz Savunma Kuvvetleri'nin Lockheed T-33 uçaklarını ithal etmeyi tercih etmesiydi. Yine de bu uçak tipi kırk yılı aşkın süre boyunca 33.000'den fazla jet pilotu yetiştirdi ve yukarıda bahsedilen Mitsubishi T-2 modelinin doğrudan öncüsü oldu.²⁴

Arjantin'in FMA IA-63 Pampa uçağı, ilk uçuşunu 6 Ekim 1984 tarihinde Batı Almanya'dan Dornier firmasının teknik ortaklığıyla gerçekleştirdi. Alpha Jet ile aynı tasarım çizgisinde yer alan bu uçak, planlanan yaklaşık 300 adetlik üretim hedefine hiçbir zaman yaklaşamadı. Ekonomik krizler, ülkeyi on altı yıl sonra sadece on sekiz uçaklık ilk parti ve altı uçaklık ikinci parti ile sınırlı tuttu. İtalya'nın S.211 ve İspanya'nın C-101 modelleri gibi bu uçak da 1990'lardaki ABD JPATS ihalesini kaybetti. Vought ile ortaklaşa Pampa 2000 adıyla girilen bu ihaleyi T-6 Texan II kazandı. 2013 yılında Falkland Adaları nedeniyle İngiltere ile yaşanan siyasi anlaşmazlık, Arjantin'i uçaktaki fırlatma koltuklarını İngiliz Martin-Baker firmasından Rus Zvezda donanımına geçmeye zorladı. Bu durum, jeopolitik bir anlaşmazlığın bir eğitim uçağının güvenlik ekipmanına doğrudan müdahale ettiği nadir örneklerden biridir.²²

Daha önce çatışmasız geçen altmış yıllık hizmet ömrüyle ele aldığımız Hindistan'ın HAL Kiran modeli ve yine daha önce gösteri ve ihracat başarısıyla değindiğimiz İspanya'nın CASA C-101 Aviojet modeli, sanayileşme sürecindeki uçaklar kategorisine girer. Bu uçaklar, sponsor ülkenin havacılık sektörünün sadece tam kapsamlı bir uçak programının sağlayabileceği tasarım, üretim ve destek deneyimini kazanması amacıyla yerli olarak veya lisans altında üretilmiştir.

En yeni katılımcılar, egemen eğitim uçağı mantığının süpersonik çağda kaybolmadığını gösteriyor. İlk uçuşunu 25 Nisan 2023 tarihinde yapan ve tek bir General Electric F404 motoruyla donatılan Türkiye'nin TUSAŞ Hürjet uçağı süpersoniktir. Nisan 2025 testlerinde Mach 1.2 hızına ulaşan bu uçak, jet eğitim uçakları arasında nadir görülen bir yeteneğe sahiptir. Hürjet, ABD Hava Kuvvetleri'nin T-X ihalesi için iptal edilen ortak Türk-Amerikan Freedom Trainer teklifinden doğrudan doğmuştur. İspanya, 28 Aralık 2025 tarihinde otuz adet Hürjet için yaklaşık 2,4 ila 2,6 milyar avro değerinde kesin bir sözleşme imzaladı. Böylece İspanya, Leonardo M-346 ve Boeing/Saab T-7 gibi yerleşik rakiplerini geride bırakarak bu uçağın ilk ihracat müşterisi oldu. Ancak 2026 yılının ortaları itibarıyla henüz hiçbir Hürjet operasyonel filo hizmetine girmemiştir.²⁶

İran'ın HESA Yasin adlı hava aracı, ilk uçuşunu 17 Ekim 2019 tarihinde daha önceki Kowsar-88 ismiyle gerçekleştirdi. Eskiyen F-5B ve Chengdu FT-7N eğitim uçaklarının yerini alması planlanan bu projenin günümüzde sadece iki doğrulanmış prototipi bulunuyor. Bu prototiplerden biri, Aralık 2024 tarihinde Firuzabad yakınlarında meydana gelen ölümlü bir kazada yok oldu. İran ayrıca Eylül 2023 tarihinde Rus yapımı Yak-130 eğitim uçaklarını ithal etti. Bu adım, Yasin projesinin hizmete giriş sürecindeki yavaş ilerleyişine karşı bir önlem olarak değerlendiriliyor.²⁶

01Başaramayanlar

Her jet eğitim uçağı programı seri üretime geçemedi. Bu programların başarısız olma nedenleri, diğer onlarca programın başarılı olma nedenleri kadar öğreticidir. İlk uçuşunu 23 Ağustos 1983 tarihinde yapan Boeing Skyfox, Kanada yapımı bir CT-133 gövdesini dönüştürerek ortaya çıktı. Uçağın tek turbojet motoru yerine iki adet Garrett TFE731 turbofan motoru takıldı ve yakıt tüketimi yaklaşık yüzde 45 oranında azaltıldı. Projenin kurucuları arasında, T-33 uçağının orijinal tasarımcısı olan Irvin Culver da bulunuyordu ve çalışmalar küçük bir girişim olan Flight Concepts Inc. bünyesinde yürütülüyordu. Uçak hiçbir zaman kesin bir sipariş alamadı. Portekiz sadece yirmi adet kit için bağlayıcı olmayan bir niyet mektubu imzaladı ancak bu durum hiçbir zaman sözleşmeye dönüşmedi. Bunun nedeni, 1980'lerin ortalarındaki hava kuvvetlerinin, motoru yenilenmiş olsa bile 1950'lerden kalma bir gövde yerine BAE Hawk veya Pilatus PC-9 gibi amaca yönelik yeni tasarımları tercih etmesiydi. 1986 yılında pazarlama haklarını devralan Boeing, 1987'de bu anlaşmayı sonlandırdı. Flight Concepts şirketi Boeing'e dolandırıcılık davası açtı ancak davayı kaybetti.¹¹

Fransa'nın Microjet 200 projesi, aslında bir eğitim uçağı programı olarak başlamadı. Bu uçak, başlangıçta motorlu planörler için tasarlanan iki küçük Microturbo TRS 18 turbojet motorunun uçuş testi göstericisiydi. Toplamda sadece dört gövde üretildi. Bunlardan biri ahşap, üçü ise metal kompozit yapıdaydı. Uçakların toplam itki gücü, gerçekçi bir muharebe eğitimi için oldukça yetersiz kaldı. Fransa bunun yerine mevcut Magister uçağıyla devam etmeyi tercih etti. Mart 1985'te Brittany açıklarında düşen 200B prototiplerinden biri pilotunun ölümüne yol açtı ve hiçbir ihracat müşterisi çıkmadı.¹¹ Amerikan Gulfstream Peregrine 600 ise ABD Hava Kuvvetlerinin Yeni Nesil Eğitim Uçağı gereksinimi henüz yayınlanmadan önce, Mayıs 1981'de uçuşunu gerçekleştirmişti. Bu durum, kağıt üzerindeki rakiplerine kıyasla gerçek uçuş verileri sunmasını sağladı. Buna rağmen 1982 yılındaki yarışmayı Fairchild T-46 Eaglet modeline kaybetti. Eaglet programı da 1986 yılında sadece üç gövde üretildikten sonra iptal edildi. Yani Yeni Nesil Eğitim Uçağı adaylarının hiçbiri tek bir filoyu bile donatamadı. Tek Peregrine prototipi Kasım 1983'te düştü. Sipariş alınamaması ve uçan prototipin kalmaması nedeniyle program Mart 1985'te resmen askıya alındı.¹¹

Bu makalede daha önce ele alınan iki tasarım, gerçek bir mühendislik sorununu çözen ancak alıcı bulamayan aynı program kategorisine giriyor. Temco TT Pinto, Mart 1959'da bir ABD Donanması öğrencisinin daha önce hiç pervane eğitimi almadan jet uçurabileceğini kanıtladı. Ancak yaklaşık bir saatlik uçuş süresi ve yetersiz pas geçme gücü, sadece on beş gövdeden sonra denemelerin sona ermesine neden oldu. ABD Hava Kuvvetlerinin çift motorlu T-37 uçağı, çok daha fazla yakıt rezerviyle bu konsepti beş on yıl boyunca başarıyla sürdürdü.⁶ Fransa'nın CM.173 Super Magister modeli, basınçlı kokpite ve standart fırlatma koltuklarına sahip, özel olarak finanse edilen tek bir prototipti. Teknik açıdan standart üretim Magister uçağından her bakımdan daha iyiydi. Yine de kimse sipariş vermedi çünkü daha ucuz olan CM.170-2 üretim modeli aynı pazara daha düşük maliyetle hitap ediyordu.⁵

Bu listeye yapılan en son ekleme, modelin yirmi birinci yüzyılda hala işlediğini gösteriyor. Ekim 2020'de tanıtılan İspanyol Airbus Future Jet Trainer, EF-18, Eurofighter veya gelecekteki bir İspanyol muharebe uçağının kullanımını dijital olarak taklit etmesi amaçlanan yeniden yapılandırılabilir bir cam kokpite sahipti. Proje, Temmuz 2020'deki çalışma anlaşmasının ötesine geçemedi. Mart 2021'de İspanya, tedarik için bütçe ayırmadığını kabul etti ve Avrupa ortak finansmanı hiçbir zaman gerçekleşmedi. Airbus, Haziran 2023'te Leonardo ile bir mutabakat zaptı imzalayarak aynı İspanyol gereksinimi için halihazırda uçuş yapan M-346 modelini pazarlamaya başladı ve konsepti fiilen terk etti. Aralık 2025 itibarıyla Airbus, Türkiye'nin Hürjet uçağı etrafında şekillenen bir İspanyol eğitim programına liderlik ediyordu. Bu durum, Airbus'ın kendi programının doğrudan rakiplerini, Future Jet Trainer'ın doldurması için tasarlandığı tam gereksinim doğrultusunda pazarlamasıyla sonuçlandı.¹¹ İptal edilen tüm bu programlarda temel model tutarlıdır. Hiçbiri çözülemeyen bir mühendislik sorunu nedeniyle başarısız olmadı. Her biri, uçak gövdesi olgunlaşmadan önce inşa edildikleri görevin veya pazarın değişmesi ya da tamamen ortadan kalkması nedeniyle sona erdi.

01Sırada Ne Var?

Bu makalede ele alınan jet eğitim uçağı sınıfı, 2026 yılında 1970'lerdeki turbojetten turbofan gücüne geçişten bu yana en önemli dönüşümünü yaşıyor. Beşinci nesil savaş uçakları, sensör füzyonu, veri bağlantılı durumsal farkındalık ve yüksek sürekli g yükü etrafında inşa edilmiş bir eğitim hattı gerektiriyor. 1950'lerden 1980'lere kadar kırk yıl boyunca tasarlanan ve yukarıda incelenen uçak gövdelerinin hiçbiri bu eğitimi vermek üzere üretilmedi. Bir zamanlar uysal bir ses altı eğitim uçağını operasyonel bir savaş uçağına geçiş için yeterli bir köprü olarak kabul eden hava kuvvetleri, artık jet eğitim uçağı basamağının en üst seviyesinin, kendisini takip eden savaş uçağının kokpit iş yüküne benzemesini bekliyor. Ayrı bir başlıkta ele alınan gelişmiş (hazırlık) jet eğitim uçağı kategorisi, tam olarak bu boşluğu doldurmak için var.

Türkiye'nin TUSAŞ Hürjet projesi, bu geçişteki hem fırsatı hem de riski gözler önüne seriyor. Uçağın ses üstü performansı ve kesinleşmiş İspanyol ihracat siparişi, onu kağıt üzerinde bir ülkenin sadece eğitim uçağı tedarikçisi olmak yerine ciddi bir muharip uçak ihracatçısı olarak konumlanmak için jet eğitim uçağı programını kullanmasının bugüne kadarki en net örneği yapıyor. Türkiye'nin planlanan uçak gemisi için tasarlandığı bildirilen uçak gemisi uyumlu varyantı ise bu hedefi daha da ileriye taşıyacaktır. Ancak uçağın 2026 yılı ortası itibarıyla Türkiye'nin kendi hava kuvvetleri dahil hiçbir müşteride operasyonel filo hizmetine girmemiş olması, ilk uçuş ve ihracat sözleşmesi ile olgun bir eğitim filosu arasında hala ne kadar mesafe olduğunu hatırlatıyor. Önceki bölümde incelenen ve iptal edilen programların birçoğu bu mesafeyi asla aşamadı.

Bugün hala uçan Soğuk Savaş dönemi filosunun yerini hangi uçak gövdeleri alırsa alsın, Lockheed T-33'ün 1948'deki ilk uçuşundan bu yana bu uçak sınıfını meşrulaştıran temel mantık varlığını sürdürmelidir. Bir jet eğitim uçağı mevcuttur çünkü operasyonel bir savaş uçağındaki uçuş saatleri, özel olarak üretilmiş veya dönüştürülmüş bir eğitim uçağındaki uçuş saatlerinden çok daha maliyetlidir. Ayrıca daha ucuz ve daha affedici bir uçak gövdesinde meydana gelen bir eğitim kazası, bir hava kuvvetine uçak, eğitimli pilot ve siyasi sermaye açısından ön saflarda yer alan bir savaş uçağındaki aynı kazadan çok daha az maliyet getirir. Bu uçaklar mevcuttur çünkü Fuji T-1, HAL Kiran, FMA IA-63 Pampa ve şimdi de Hürjet'in kendi ulusal bağlamlarında gösterdiği gibi, yerli bir eğitim uçağı programı, gelişmekte olan bir havacılık endüstrisinin tam teşekküllü bir muharip uçağa girişmeden önce daha düşük riskli bir uçak gövdesi üzerinde tasarım, üretim ve destek deneyimi kazanmasını sağlar. Ayrıca bu uçaklar mevcuttur çünkü 1960'lardan 1980'lere kadar Umman'dan Angola'ya ve Falkland'a kadar silahlı eğitim uçaklarının gösterdiği üzere, özel bir saldırı uçağı satın alamayacak kadar yoksul olan bir hava kuvveti, mütevazı bir şekilde silahlandırılmış bir eğitim uçağını gerçek bir savaşa sokabilir ve sonucunu değiştirebilir.

Ucuz uçuş saatleri, egemen endüstriyel kabiliyet ve gerçek çift kullanımlı muharebe değeri olan bu üç gerekçe, yukarıdaki bölümlerde incelenen her bir motoru, her bir oturma düzenini ve her bir tedarik yarışmasını geride bırakmıştır. Bu makalenin son iki bölümündeki kanıtlara bakıldığında, bunlar aynı zamanda iptal edilen bir programın her zaman yoksun olduğu gerekçelerdir. Skyfox, Peregrine 600 veya Airbus Future Jet Trainer uçaklarından hiçbiri mühendislik sorununu çözmekte başarısız olmadı ancak her biri, bir müşterinin bir eğitim uçağının satın alınmasını haklı çıkaracak kadar ucuz, egemen veya muharebe açısından kullanışlı olmasını beklediği anda, piyasanın bu üç maddelik testinde başarısız oldu. Bu sınıfın gelecek nesli, ister Hürjet, ister yerleşik rakipleri, isterse henüz uçmamış bir uçak gövdesi etrafında inşa edilsin, öncekilerin her zaman olduğu gibi aynı üç ölçütle değerlendirilecektir.

02Notlar ve Kaynaklar

1. Jet Trainers archive — Lockheed T-33 Shooting Star, Military Archive — /en/weapons/lockheed-t-33-shooting-star ↩
2. Jet Trainers archive — Lockheed T-33B, T2V-1 SeaStar, QT-33A, Canadair CT-133 Silver Star, Military Archive — /en/weapons/lockheed-t-33b, /en/weapons/lockheed-t2v-1-seastar, /en/weapons/lockheed-qt-33a, /en/weapons/ct-133-silver-star ↩
3. Jet Trainers archive — MiG-15UTI, Military Archive — /en/weapons/mig-15uti ↩
4. Jet Trainers archive — Guizhou JJ-5, Military Archive — /en/weapons/guizhou-jj-5 ↩
5. Jet Trainers archive — Fouga CM.170 Magister, CM.175 Zéphyr, CM.173 Super Magister, Military Archive — /en/weapons/fouga-cm-170-magister, /en/weapons/cm-175-zephyr, /en/weapons/cm-173-super-magister ↩
6. Jet Trainers archive — Cessna T-37 Tweet, XT-37A Tweet, T-37C Tweet, Military Archive — /en/weapons/cessna-t-37-tweet, /en/weapons/xt-37a-tweet, /en/weapons/t-37c-tweet ↩
7. Jet Trainers archive — BAC Jet Provost, Military Archive — /en/weapons/bac-jet-provost ↩
8. Jet Trainers archive — BAC Strikemaster, Military Archive — /en/weapons/bac-strikemaster ↩
9. Jet Trainers archive — Folland Gnat, Military Archive — /en/weapons/folland-gnat ↩
10. Jet Trainers archive — Canadair CT-114 Tutor, Military Archive — /en/weapons/canadair-ct-114-tutor ↩
11. Jet Trainers archive — Temco TT Pinto, Gulfstream Peregrine 600, Boeing Skyfox, Microjet 200, Airbus Future Jet Trainer, Military Archive — /en/weapons/temco-tt-pinto, /en/weapons/peregrine-600, /en/weapons/skyfox, /en/weapons/microjet-200, /en/weapons/airbus-future-jet-trainer ↩
12. Jet Trainers archive — Aero L-29 Delfín, Military Archive — /en/weapons/aero-l-29-delfin ↩
13. Jet Trainers archive — PZL TS-11 Iskra, Military Archive — /en/weapons/pzl-ts-11-iskra ↩
14. Jet Trainers archive — Aero L-39 Albatros, L-39ZO Albatros, L-59 Super Albatros, Military Archive — /en/weapons/aero-l-39-albatros, /en/weapons/l-39zo-albatros, /en/weapons/l-59-super-albatros ↩
15. Jet Trainers archive — Hongdu JL-8 / K-8 Karakorum, Military Archive — /en/weapons/hongdu-jl-8-k-8-karakorum ↩
16. Jet Trainers archive — Aermacchi MB-326, MB-326H, EMB-326 Xavante, Military Archive — /en/weapons/aermacchi-mb-326, /en/weapons/mb-326h, /en/weapons/emb-326-xavante ↩
17. Jet Trainers archive — Impala Mk I, Atlas Impala, Military Archive — /en/weapons/impala-mk-i, /en/weapons/atlas-impala ↩
18. Jet Trainers archive — MB-339, Military Archive — /en/weapons/mb-339 ↩
19. Jet Trainers archive — Soko G-2 Galeb, Soko G-4 Super Galeb, Military Archive — /en/weapons/soko-g-2-galeb, /en/weapons/soko-g-4-super-galeb ↩
20. Jet Trainers archive — HAL Kiran, Military Archive — /en/weapons/hal-kiran ↩
21. Jet Trainers archive — SIAI-Marchetti S.211, AIDC AT-3 Tzu Chung, Saab 105, Military Archive — /en/weapons/siai-marchetti-s-211, /en/weapons/aidc-at-3-tzu-chung, /en/weapons/saab-105 ↩
22. Jet Trainers archive — Alpha Jet, FMA IA-63 Pampa, Military Archive — /en/weapons/alpha-jet, /en/weapons/fma-ia-63-pampa ↩
23. Jet Trainers archive — CASA C-101 Aviojet, Military Archive — /en/weapons/casa-c-101-aviojet ↩
24. Jet Trainers archive — Mitsubishi T-2, Kawasaki T-4, Fuji T-1, T-1A Hatsutaka, Military Archive — /en/weapons/t-2, /en/weapons/t-4, /en/weapons/fuji-t-1, /en/weapons/t-1a-hatsutaka ↩
25. Jet Trainers archive — North American T-2 Buckeye, McDonnell Douglas T-45 Goshawk, Military Archive — /en/weapons/north-american-t-2-buckeye, /en/weapons/mcdonnell-douglas-t-45-goshawk ↩
26. Jet Trainers archive — TUSAŞ Hürjet, HESA Yasin, Military Archive — /en/weapons/tusas-hurjet, /en/weapons/hesa-yasin ↩