Uçağın geliştirilme süreci ekonomik bir yaklaşımla planlandı. Hunting Percival firması sıfırdan yeni bir jet eğitim uçağı üretmek yerine, piston motorlu Percival Provost modelinin kuyruk yüzeylerini, kanatlarını ve ana iniş takımlarını kullandı. Bu parçaları yeni bir gövde ve motor sistemiyle birleştirdi.¹ Bu sayede prototip XD674, tasarım çalışmaları başladıktan sadece birkaç yıl sonra 26 Haziran 1954 tarihinde Luton üzerinde uçuşunu gerçekleştirdi. Üretim öncesi T1 uçakları 1955 ile 1956 yılları arasında RAF Hullavington bünyesindeki Merkez Uçuş Okulunda denemelerden geçti. Eğitmenler, öğrencilerin piston motorlu eğitim uçaklarına kıyasla ilk yalnız uçuşlarına daha kısa sürede ulaştığını gözlemledi. 2 Numaralı Uçuş Eğitim Okulu, dünya genelinde tamamen jet uçağıyla başlangıç seviyesinden itibaren eğitim müfredatı uygulayan ilk okul olarak kabul edilir.^1,13

Zaman içinde tüm modelleriyle birlikte yaklaşık 700 adet Jet Provost üretildi. Bu uçaklar, RAF eğitim versiyonları (T1'den T5A'ya kadar) ve yaklaşık on iki hava kuvvetine satılan silahlı ihraç modelleri olarak ikiye ayrıldı.¹ Bu silahlı ihraç modelleri, eğitim görevlerinin yanı sıra hafif saldırı operasyonları için makineli tüfekler, roketler veya hafif bombalar taşıyabiliyordu. Bu uçaklara olan talep, özel olarak tasarlanmış silahlı bir türev olan BAC Strikemaster modelinin geliştirilmesine yol açtı. Bu uçağın detayları burada tekrar edilmeyip kendi sayfasında ele alınmıştır.^1,2 Silahsız Jet Provost, bazı uçak gövdeleri çatışmalarda kullanılmış olsa bile, bir eğitim uçağı olma kimliğini hiçbir zaman kaybetmedi.

Armstrong Siddeley Viper ve Hedef İnsansız Hava Aracı İçin Doğmuş Bir Motor

Her Jet Provost modeline güç veren Viper turbojet motoru, başlangıçta insanlı bir kokpit için tasarlanmamıştı. Armstrong Siddeley bu motoru, Jindivik hedef insansız hava aracı için ucuz ve kısa ömürlü bir güç ünitesi olarak geliştirdi. Motor, etrafındaki insansız hava aracı gibi harcanabilir kabul edildiğinden, toplam kayıplı bir yağlama sistemi ve sınırlı ömürlü parçalarla donatılmıştı.⁵ Motorun bir eğitim uçağına uyarlanması, geleneksel bir yağlama sistemi ve daha dayanıklı malzemeler gerektiriyordu. 1950'lerin başındaki Viper 5 programı ile bu çalışmalar tamamlandı ve Kraliyet Hava Kuvvetleri'ne dünyanın ilk gerçek anlamda tam jet eğitim sistemi olarak tanımlanan yapı kazandırıldı.⁵ İlk T3 modellerinde yaklaşık 1.750 lbf gücünde Viper 102 motoru kullanıldı. T4 ve T5 modellerinde ise yaklaşık 2.500 lbf (11,1 kN) gücündeki Viper 202 motoruna geçiş yapıldı.^1,4 Bu motor ailesi zamanla oldukça dayanıklı olduğunu kanıtladı. Toplamda 5.500 adetten fazla Viper üretildi ve 13 milyon uçuş saatinden fazla kayıt tutuldu. Viper motorlu Kraliyet Hava Kuvvetleri uçakları 2011 yılına kadar hizmette kaldı.⁵

Mürettebat erken dönem T3 modeline bazen Sabit Hız Değişken Gürültü adını takardı. Bu ifade, tek şaftlı bir turbojetin güç değişimlerinin pistonlu bir motora kıyasla gaz kolu hareketlerinin gerisinde kalmasına bir göndermeydi. ¹⁶ Bu durum belgelenmiş bir kusurdan ziyade filo efsanesi olsa da gerçek bir durumu yansıtıyordu. Öğrenciler ilk kez bir jette motor devrinin yükselme gecikmesini yönetmeyi öğrenmek zorundaydı ve uçağın var olma amacı da tam olarak bu beceriyi öğretmekti.

Yan Yana Oturma Düzeni ve Martin-Baker Fırlatma Koltuğu

Jet Provost modelinin kokpiti, onu kendi neslindeki çoğu jet eğitim uçağından ayırıyordu çünkü diğer uçaklarda eğitmen ve öğrenci genellikle arka arkaya oturuyordu. Yan yana oturma düzeni, bir eğitmenin manevranın her aşamasında öğrencinin el ve ayaklarının tam olarak ne yaptığını görebilmesi anlamına geliyordu ancak bu durum ön kesit alanından ve azami hızdan bir miktar ödün verilmesine yol açıyordu. ¹ Uçaktaki her kişi, Mk4 ailesinin bir parçası olan Martin-Baker fırlatma koltuğunda oturuyordu. Bu koltuklar, firmanın 80 ft/sn fırlatma mekanizmasını ve çift paraşüt sistemini korurken, eğitim programındaki pist turları, spinler ve zorunlu iniş çalışmaları gibi düşük hız ve irtifalarda daha güvenli bir kaçış sağlamayı hedefliyordu. ⁶

T1 modelinden T5A modeline: Basınçlandırma ve Gövde Geliştirmeleri

T3 modeli 201 adet üretildi ve 1959 yılından itibaren Kraliyet Hava Kuvvetleri için temel eğitim uçağı haline gelerek yüksek adetlerde satın alınan ilk seri oldu. ¹ T4 modeli 198 adet üretildi, daha güçlü Viper motoruyla donatıldı ve silah eğitimi ile uygulamalı uçuş eğitimlerinde kullanıldı. T5 modeli 110 adet üretildi ve ilk uçuşunu Şubat 1967 tarihinde gerçekleştirdi. Bu model, basınçlı bir kabin sunarak öğrencilerin önceki modellerin kaçındığı irtifalarda ve hava koşullarında eğitim alabilmesini sağladı. Geliştirilmiş T5A modeli ise 93 adet üretildi ve daha iyi aviyonik sistemlerin yanı sıra stall uyarısını belirginleştirmek amacıyla kanat hücum kenarında yapılan bir değişiklikle hizmete girdi. ¹ İniş takımları bile zamanla evrim geçirdi. Prototip aşamasında bozuk pistlerde daha yumuşak bir sürüş için seçilen uzun bacaklar, seri üretim uçaklarda daha sert bir üç tekerlekli iniş takımı yapısı için kısaltıldı ve güçlendirildi. ¹

Hunting Percival, Kraliyet Hava Kuvvetleri için piston motorlu Percival Provost modelinin seri üretimine hazırlandığı 1951 yılında jet motorlu bir eğitim uçağı için tasarım çalışmalarına başladı ¹. İki uçak bilinçli bir şekilde ortak bir tasarım geçmişini paylaşıyordu. Provost modelinin kuyruk, kanat ve iniş takımlarının yeniden kullanılması sayesinde mühendisler yeni gövde, motor montajı ve yan yana koltuk düzenine sahip kokpit üzerine odaklanabildi.

XD674 prototipi, ilk uçuşunu 26 Haziran 1954 tarihinde Luton'dan gerçekleştirdi. Uçağın kontrollerinde test pilotu Dick Wheldon bulunuyordu. Bu uçuş, RAF Boscombe Down'daki resmi denemelerden önce yapıldı. ¹ Seri üretim öncesi T1 uçakları Şubat 1955'te hazırlandı. Bu uçaklardan üçü, RAF Hullavington'da iki aşamalı bir değerlendirme için Merkez Uçuş Okulu'na gönderildi. Mayıs 1955'ten Temmuz 1956'ya kadar süren bu değerlendirmenin ilk aşamasında CFS eğitmenleri inceleme yaptı. İkinci aşamada ise gerçek başlangıç seviyesi öğrencileriyle denemeler gerçekleştirildi. Elde edilen sonuçlar oldukça netti. Bu nedenle 2 Numaralı Uçuş Eğitim Okulu, dünyada başlangıçtan ileri seviyeye kadar tam bir jet müfredatı uygulayan ilk uçuş okulu olarak kabul edilir. ^{13 1}

T3, 1959 yılından itibaren RAF Syerston bünyesindeki 2. Uçuş Eğitim Filosu ile filo hizmetine girdi. Ardından RAF bünyesindeki diğer temel uçuş eğitim okullarına yayıldı. 1960'lı yıllar boyunca bu uçaklara T4 ve sonrasında basınçlı kabine sahip T5 modelleri katıldı.¹ Bu uçak tipi, çeşitli RAF akrobasi gösteri takımlarının da donanımında yer aldı. Bunlar arasında en akılda kalanlar, Merkezi Uçuş Okulu'nun Gemini Pair ekibi, 3. Uçuş Eğitim Filosu'ndan The Swords ve RAF Cranwell Koleji'nin The Poachers takımıydı. The Poachers, 1960'ların ortalarından 1976 yılına kadar T4 ve ardından T5 modellerini kullandı. Savunma Bakanlığı, maliyet tasarrufu sağlamak amacıyla 1976 yılında tüm Jet Provost takımlarını dağıttı.^9,10

RAF, Jet Provost uçağını otuz yılı aşkın bir süre boyunca standart temel eğitim uçağı olarak kullandı. Bu uçak, sonunda yerini turboprop motorlu Short Tucano modeline bıraktı. İlk Short Tucano uçağı Haziran 1988 tarihinde Merkez Uçuş Okuluna ulaştı. Teslimatlar Ocak 1993 tarihine kadar devam etti ve bu noktada Jet Provost filosu neredeyse tamamen emekliye ayrılmıştı. ¹¹ Tucano modelinin işletme maliyetinin Jet Provost uçağındaki Viper motoruna kıyasla yaklaşık yüzde 70 daha düşük olduğu bildirildi. Bu fark, eski jetin eksikliklerinden ziyade eğitim filosu ekonomisinin otuz yıl içinde nasıl değiştiğini gözler önüne seriyor. ¹¹

Jet Provost uçaklarının çoğu hiçbir zaman ateş etmedi. İngiliz Kraliyet Hava Kuvvetleri kendi filosunu silahsız tuttu ve bu uçakları hiçbir zaman muharebe için kullanmayı planlamadı. Ancak birkaç ihracat müşterisi makinalı tüfek, roket veya hafif bombalar için kanat altı istasyonlarına sahip olan silahlı varyantları yani T51, T52 ve T55 modellerini satın aldı. Bu uçaklardan en az ikisi gerçek çatışmalarda kullanıldı.¹

En net örnek Seylan yani günümüzdeki adıyla Sri Lanka örneğidir. Kraliyet Seylan Hava Kuvvetleri 1959 yılından itibaren bir düzine silahlı T51 teslim almıştı. 1971 yılında JVP ayaklanması patlak verdiğinde hava kuvvetleri beş Jet Provost uçağını depodan çıkardı. Uçaklar birkaç gün içinde bakımdan geçirilip yeniden silahlandırıldı. RAF Chinabay üssünden Katunayake üssüne uçurulan bu uçaklar yol üzerindeki isyancı grupları makineli tüfek ve bombalarla vurdu.⁷ İsyancıların uçaksavar kapasitesine sahip olmaması sayesinde keşif ve hafif saldırı görevlerinde kullanılan Bell 47 helikopterleriyle birlikte uçan bu uçaklar alçak irtifada büyük ölçüde engellenmeden operasyon yapabildi. Bu uçakların Alawwa köprüsü yakınları dahil olmak üzere JVP kontrolündeki birçok mevzinin kırılmasına yardımcı olduğu genel kabul görmektedir.⁷

Nijerya belgelenmiş diğer örnektir. 1967 yılında edinilen iki eski Sudan T51 uçağı Nijerya İç Savaşı sırasında yani 1967 ve 1970 yılları arasında Nijerya Hava Kuvvetleri tarafından Biafra güçlerine karşı kullanıldı. Bu uçakların hem eğitim hem de doğaçlama yer saldırısı rollerinde görev yaptığı bildirilmektedir. Irak, Sudan, Kuveyt ve Venezuela gibi diğer silahlı kullanıcılar Jet Provost uçaklarını belgelenmiş muharebeden ziyade ağırlıklı olarak eğitim ve devriye görevlerinde kullanmış görünmektedir. Yine de bu hava kuvvetlerinin birçoğuna dair açık kaynaklı birim geçmişlerindeki boşluklar kendi ülkeleri dışında kayda geçmemiş daha küçük çaplı eylemleri göz ardı etmeyi zorlaştırmaktadır.

Bu kayıtların neyi gösterip neyi göstermediği konusunda kesin olmakta fayda var. Jet Provost hiçbir zaman özel olarak üretilen Strikemaster uçağının aksine sürekli yer saldırısı görevleri için tasarlanmadı, silahlandırılmadı veya zırhlandırılmadı. Uçağın muharebe geçmişi kullanıcıların depodaki gövdeleri kendilerine karşılık veremeyen rakiplere karşı doğaçlama yöntemlerle kullanmasından ibarettir. Bu durum Strikemaster uçağının kendi ayrı makalesinde ele alınan daha sürekli isyan bastırma geçmişinden farklı bir hikayedir.^{1 2}

Sadece Kraliyet Hava Kuvvetleri tarafından kullanılan seri, denemelerde kullanılan on iki adet seri üretim öncesi uçak olan T1 modeliyle başladı. Bunu az sayıda T2 geliştirme gövdesi ve ardından daha düşük güçlü Viper 102 motoruna sahip, 201 adet üretilen kesinleşmiş erken dönem T3 modeli izledi.¹ Yaklaşık 2.500 lbf gücündeki Viper 202 motorunu getiren ve 198 adet üretilen T4 modeli, eğitim silahlarıyla mühimmat alışkanlığı kazandırma dahil daha ileri seviye eğitimlerde kullanıldı. Kabin basınçlandırma özelliği eklenen T5 modelinden 110 adet üretildi. Üretimi tamamlayan 93 adetlik geliştirilmiş T5A modeli ise güncellenmiş aviyonikler ve stall uyarısını belirginleştirmek amacıyla yapılan kanat modifikasyonuyla Kraliyet Hava Kuvvetleri üretimini noktaladı.¹

İhracat müşterileri kendileri için özel olarak üretilen varyantları satın aldı. Eğitim rolüne ek olarak kanat altı istasyonlarına iki makineli tüfek ve roket ya da dört adede kadar 540 lb bomba takılabilen T51 (22 adet üretildi: 12'si Seylan, 4'ü Sudan, 6'sı Kuveyt için) ve T52 (43 adet üretildi: 20'si Irak, 15'i Venezuela, 8'i Sudan için) modelleri eklendi.¹ Güney Yemen'e bir T52A partisi gönderildi ve bunlardan üçü 1970'lerin ortalarında Singapur'a geçti. Son silahlı ihracat modeli olan T55 ise sadece Sudan'a gönderildi (5 adet üretildi).¹ Üretim toplamları kaynaklar arasında tutarsızlık gösteriyor. Hangi partilerin sayıldığına bağlı olarak yaklaşık 600 ile 734 arasında değişiyor. Bu yüzden kesin bir rakam yerine yaklaşık 700 sayısı makul bir çalışma figürüdür.¹

Silahlı ihracat talebi zamanla dönüştürülmüş eğitim uçaklarından ziyade özel bir uçağı gerekli kıldı. Yapısal olarak güçlendirilen ve yaklaşık 3.410 lbf gücündeki çok daha güçlü Viper 535 motoruyla donatılan Strikemaster bu ihtiyacı karşıladı. Suudi Arabistan, Umman, Kenya, Singapur, Ekvador ve Yeni Zelanda gibi operatörler için bu uçaktan 146 adet üretildi.² Strikemaster kendi muharebe geçmişine, özellikle Umman'daki Zufar Savaşı'na ve bu sitede kendine ait bir makaleye sahip olduğu için burada derinlemesine ele alınmadı. İki uçak ortak bir geçmişi paylaşsa da birbirinin varyantı olmaktan ziyade ilişkili ancak farklı tipler olarak değerlendirilmeleri daha doğrudur.²

Kraliyet Hava Kuvvetleri baskın kullanıcı konumundaydı. 1950'lerin ortasındaki denemelerden 1993 yılı civarındaki emekliliğine kadar her RAF modelinden Jet Provost uçurdu. Bu dönem boyunca söz konusu uçaklar temel eğitim birimlerinin ve Central Flying School birimlerinin çoğuna dağıtılmıştı.^1,13

İhracat müşterileri ölçek olarak daha küçüktü ancak coğrafi açıdan geniş bir alana yayılmışlardı. Seylan (günümüzdeki adıyla Sri Lanka) ilk sırada yer alıyordu ve 1959 civarında bir düzine silahlı T51 teslim aldı.⁷ Kuveyt hava kuvvetleri, yeni bağımsızlığını kazanan devlet kendi hava birliğini kurarken ilk jet uçakları arasında yer alan altı adet T51'i 1962 yılında teslim aldı.¹⁴ Irak Ağustos 1964'ten itibaren 20 adet T52, Venezuela 15 adet T52 ve Sudan ise birkaç parti halinde T51, T52 ve T55 modellerinden oluşan karma bir filo teslim alarak Jet Provost'un en istikrarlı ihracat müşterisi oldu.¹ Güney Yemen T52A modellerini teslim aldı ve bunlardan üçü 1975 ile 1980 yılları arasında Singapur'a geçti. Nijerya ise 1967 yılında Nijerya İç Savaşı'nda hizmet gören iki adet ikinci el Sudan T51'ini bünyesine kattı.¹ Avustralya ve Portekiz'e de değerlendirme amacıyla tekil uçaklar gönderildi ancak bu durum yeni siparişlerle sonuçlanmadı.¹

Günümüzde bu modelin en büyük işleticisi konumunda sivil savaş uçağı topluluğu yer alıyor. Emekliye ayrılan çok sayıda gövde, çoğunluğu Birleşik Krallık'ta olmak üzere özel ellerde bulunuyor. Bu uçaklar uçuşa elverişli hale getirilerek hava gösterilerinde uçuruluyor veya savaş uçağı deneyimi sunan işletmeler aracılığıyla kullanıma sunuluyor. Model ve uçuş saatine bağlı olarak talep edilen fiyatların yaklaşık 150.000 dolar ile 1 milyon doların altında değiştiği belirtiliyor. Yine de savaş uçağı satış verilerinin genel olarak kısıtlı olması nedeniyle bu aralık kesin bir ölçüt olmaktan ziyade sadece bir gösterge niteliğindedir.¹⁵

Jet Provost modelinin Batı dünyasındaki en yakın çağdaşı, 1957 yılından 1990'lı yıllara kadar Amerika Birleşik Devletleri Hava Kuvvetleri'nin temel jet eğitim uçağı olan Cessna T-37 Tweet modelidir. Bu karşılaştırma oldukça öğreticidir çünkü her iki uçak da deneyimsiz bir öğrenciyi doğrudan bir jete oturtma sorununu farklı yollarla çözmüştür. Her iki uçak da yan yana oturma düzenini kullanmıştır. Ancak Jet Provost gövde içine yerleştirilmiş tek bir Viper turbojet motoru ve arkada bir egzoz çıkışı kullanırken, T-37 kanat köklerine gömülü iki küçük Continental-Teledyne J69 turbojet motoruna sahipti.¹² Çift motorlu yerleşim, T-37 modeline tek motorlu Jet Provost'un hiçbir zaman sahip olmadığı bir yedeklilik ölçüsü kazandırmıştır. Bunun bedeli ise tek bir motor yerine bakım gerektiren iki küçük motor olmuştur. T-37 motorları ayrıca yüksek güçte çıkardıkları delici ve yüksek frekanslı çığlık sesiyle bilinirdi. Bu durum Tweet lakabına ironik bir anlam katmıştır.¹²

Performans değerleri birbirine yakındır. T-37B yaklaşık 425 mph hıza ulaşırken basınçlı kabine sahip Jet Provost T5 yaklaşık 440 mph hıza çıkabilmiştir. Jet Provost modelinin bu üstünlüğü herhangi bir aerodinamik avantajdan ziyade daha yeni ve güçlü olan Viper 202 motorundan kaynaklanmıştır.^1,12 İki uçak ölçek bakımından birbirinden daha keskin bir şekilde ayrılmıştır. T-37 çok daha büyük sayılarda üretilmiş ve daha fazla hava kuvvetinde görev yapmıştır. Bu durum, daha küçük olan Kraliyet Hava Kuvvetleri'ne kıyasla Amerika Birleşik Devletleri Hava Kuvvetleri'nin çok daha büyük eğitim ihtiyacını ve ihracat satış programını yansıtmaktadır.^12,1

Her iki uçak tipi de zamanla turboprop temel eğitim uçakları lehine emekli edilmiştir. Jet Provost 1988 yılından itibaren yerini Short Tucano modeline bırakırken, T-37 ise 1990'ların sonlarından itibaren yerini T-6 Texan II modeline bırakmıştır. On yıl arayla bağımsız olarak varılan bu ortak karar, türbinli jet ile temel eğitimin müfredatın gerektirdiğinden daha pahalı hale geldiğini göstermiştir.¹¹

Jet Provost ne kadar hızlıydı? Basınçlı kabine sahip T5 modeli, RAF envanterindeki en hızlı seri üretim versiyonuydu. Yaklaşık 2.500 lbf gücündeki Viper 202 turbojet motoruyla 25.000 feet irtifada saatte yaklaşık 440 mil yani 707 kilometre hıza ulaşıyordu. Daha düşük güçlü Viper 102 motoruna sahip eski T3 modelleri ise biraz daha yavaştı.^1,4

Kaç adet Jet Provost üretildi? Tüm RAF ve ihraç edilen modeller dahil edildiğinde toplam üretim sayısı yaklaşık 690 ile 700 uçak arasındadır. Yayınlanan veriler, hangi küçük ihracat partilerinin ve geliştirme amaçlı gövdelerin dahil edildiğine bağlı olarak 600 ile 734 arasında değişmektedir.¹

Jet Provost ile BAC Strikemaster arasındaki fark nedir? Jet Provost, burada anlatılan silahsız veya hafif silahlı temel eğitim uçağıdır. Strikemaster ise silahlı hafif saldırı ve isyan bastırma görevleri için üretilmiş, yapısal olarak güçlendirilmiş ve daha güçlü bir motora sahip farklı bir türevdir. Bu uçağın kendine has bir muharebe geçmişi ve ihracat listesi bulunur.²

Jet Provost bugün hala uçuyor mu? Evet. Uçak 1993 yılında RAF hizmetinden emekli edildi. Ancak eski askeri gövdelerin önemli bir kısmı özel mülkiyettedir ve uçuşa elverişli durumdadır. Çoğunluğu Birleşik Krallıkta bulunan bu uçaklar hava gösterilerinde ve savaş uçağı deneyimi sunan operatörler aracılığıyla boy göstermektedir.^15,11

Jet Provost muharebede kullanıldı mı? Nadir durumlarda kullanıldı ancak RAF bünyesinde hiç çatışmaya girmedi. Silahlı ihracat müşterileri uçağı en az iki çatışmada aktif olarak kullandı. Bunlar 1971 JVP ayaklanması sırasında Sri Lanka yani o zamanki adıyla Seylan ve Nijerya İç Savaşı sırasında Biafra güçlerine karşı Nijerya tarafından gerçekleştirilen operasyonlardır.^7,1