Kraliyet Hava Kuvvetleri, Gnat modelini hiçbir zaman ön saflarda görev yapacak bir avcı uçağı olarak satın almadı; bu tartışmayı daha büyük, daha hızlı olan Hawker Hunter ve sonrasında gelen ses üstü modellere karşı kaybetti; ancak Şubat 1962'de Merkez Uçuş Okulu'nda hizmete giren iki kişilik Gnat T.1 eğitim uçağını envanterine kattı.^1,13 Finlandiya ve Yugoslavya olmak üzere iki ihracat müşterisi, avcı uçağı versiyonundan az sayıda satın aldı; Hindistan Hava Kuvvetleri ise bir adım daha ileri giderek önce avcı uçağını satın aldı, ardından lisans altında üretimini gerçekleştirdi ve sonrasında uçağı kendi yerli avcı uçağı olan HAL Ajeet modeline dönüştürdü.^1,6 Birleşik Krallık ve Hindistan'da üretilen tüm Gnat ve Ajeet varyantları toplamda yaklaşık 449 hava gövdesine ulaştı.¹

Uçağı dikkat çekici kılan şey, ham performansından ziyade uçuş karakteriydi. Folland mühendisleri, kanadın çağdaşı bir avcı uçağı kanadının maliyetinin dörtte birine ve işçiliğinin beşte birine mal edilebileceğini iddia etti; pilotlar ise Gnat'ın saniyede 360 dereceyi aştığı belirtilen dönüş hızını ve sert manevralara olan yatkınlığını sürekli olarak övdü.^6,12 Aynı nitelikler, uçağı iyi uçurmak için yüksek beceri gerektiren, hatalı kullanıldığında ise affetmeyen bir makine haline getiriyordu.

Bristol Orpheus ve Tek Bir Motor Etrafında İnşa Edilen Bir Avcı Uçağı

Petter, Gnat modelini başlangıçta yaklaşık 16,9 kN güç üreten tasarı halindeki Bristol BE.22 Saturn turbojet motoruna göre tasarlamıştı; bu motor iptal edilince Folland, o dönem henüz geliştirilme aşamasında olan Bristol Orpheus motoruna yöneldi ve uçak bu motora göre yeniden boyutlandırıldı.¹ Seri üretim F.1 avcı uçağı, yaklaşık 20,9 kN (4.705 lbf) itki sağlayan Bristol Siddeley Orpheus 701 motorunu kullanıyordu; bu durum, yaklaşık 4.100 kg ağırlığındaki avcı uçağına 1950'lerin hafif uçakları için alışılmadık derecede iyi bir itki-ağırlık oranı kazandırıyordu.^1,11 Daha ağır olan, daha uzun bir gövdeye ve bunu dengelemek için yüzde 40 daha fazla kanat alanına sahip iki kişilik T.1 eğitim uçağı ise 18–19 kN sınıfında daha düşük güç değerine sahip bir Orpheus motoru kullanıyordu.¹²

Orpheus motorunun tek ve merkezi bir konumda bulunması sayesinde Folland, gövdeyi ince tutmayı ve ön kesit alanını küçük bırakmayı başardı; bu durum, Gnat'ın özellikle çatışmaların çoğunun yaşandığı alçak irtifalarda it dalaşlarında fark edilmesinin zor olmasının bir nedenidir.⁶ Hava gövdesinde havşa perçinleme, basitleştirilmiş kaplama ve dönemindeki diğer uçaklara kıyasla daha az işlenmiş parça kullanıldı; çeyrek maliyet iddiası da buradan gelmektedir; ayrıca bir Gnat, daha büyük bir hava kuvvetinin ihtiyaç duyacağı özel ekipmanların çoğuna gerek kalmadan uçuşa hazır tutulabiliyordu.¹

Kokpit, Kanopi ve Kaçış: İki Çok Farklı Koltuk

Tek koltuklu F.1 avcı uçağı, uçağın ön profilini en aza indirmek amacıyla seçilen ve Saab lisansından uyarlanan, Folland'ın kendi tasarımı olan dik eğimli bir fırlatma koltuğu kullanıyordu.¹ T.1 eğitim uçağı ise bunun yerine, Saab J 29 Tunnan koltuk düzenine daha yakın bir anlayışla, geniş ve şeffaf bir kanopinin altında art arda yerleştirilmiş iki koltuk taşıyordu; seri üretim eğitim uçakları, model geliştirildikçe daha sonra Martin-Baker fırlatma koltuklarıyla donatıldı.¹ Tek eğimli koltuktan art arda yerleştirilmiş iki dik koltuğa geçiş, büyütülen kuyruk ve kanatla birlikte, avcı uçağı ile eğitim uçağı arasındaki en büyük görsel farkı oluşturur; bu durum aynı zamanda iki varyantın uçuş karakteristiklerinin ve performans verilerinin neden bu denli farklılaştığının da sebebidir.

Westland'den Folland'a: Petter'ın Hafif Savaş Uçağı Kumarı

W. E. W. Petter, Ekim 1950'de genel müdür ve başmühendis olarak Folland Aircraft'a katılmadan önce Westland Lysander'ı ve English Electric bünyesinde Canberra bombardıman uçağını tasarlamıştı.¹ Orada ana akım endüstrinin uzaklaştığı bir fikrin peşinden gitti; bir savaş uçağının büyük ve pahalı olması yerine küçük, hafif ve ucuz olabileceğini savundu; bu yaklaşım Hava Bakanlığı'nın hafif bir önleme uçağı için belirlediği OR.303 Operasyonel Gereksinimi ile örtüşüyordu.¹ Folland ilk çalışmaları kendi imkanlarıyla finanse etti; silahsız Midge gösteri uçağını Ağustos 1954'te, nihai Gnat prototipini ise Temmuz 1955'te uçurdu.¹

RAF'in Gnat'a operasyonel bir avcı uçağı olarak ilgisi hızla azaldı; Hawker Hunter bu rolü zaten dolduruyordu ve daha hızlı, füze donanımlı önleme uçakları yoldaydı; ancak Hava Bakanlığı'nın daha ucuz, jet motorlu bir ileri eğitim uçağı gereksinimi olan T.185D Şartnamesi, Folland'a ikinci bir fırsat sundu.¹ Ortaya çıkan Gnat T.1 ilk uçuşunu Ağustos 1959'da gerçekleştirdi ve Şubat 1962'de RAF Little Rissington'daki Merkez Uçuş Okulu'na ulaştı, ardından aynı yılın ilerleyen dönemlerinde RAF Valley'deki 4. Uçuş Eğitim Okulu'na katıldı.^1,13

Yellowjacks, Red Arrows ve Gnat ile On Dört Sezon

Mayıs 1964'te, 4. Uçuş Eğitim Okulu Valley'de görevli, Yüzbaşı Lee Jones liderliğindeki bir grup uçuş eğitmeni, parlak sarıya boyanmış Gnat uçaklarıyla beşli bir akrobasi takımı kurarak uçmaya başladı; kendilerine Yellowjacks adını verdiler.² Hava Bakanlığı yetkilileri hem bu takma isimden hem de takımın resmi olmayan, kendi kendine organize olmuş statüsünden hoşlanmadı ve Kasım 1964'te takım, 1965 gösteri sezonu için resmi RAF akrobasi takımı olan Red Arrows adıyla yeniden yapılandırıldı.² Red Arrows, 1979'da BAe Hawk'a geçiş yapmadan önce, günümüzde hala imzaları olan Diamond Nine formasyonunu geliştirerek on dört sezon boyunca Gnat uçurdu.²

Finlandiya'nın F.1 ile Zorlu Başlangıcı

Finlandiya, Gnat'in ilk ihracat müşterisi ve en zorlu erken dönem müşterisiydi. Finlandiya Hava Kuvvetleri, 30 Temmuz 1958'den itibaren 13 uçak teslim aldı; bunlar 11 adet F.1 avcı uçağı ve 2 adet FR.1 fotoğraf keşif varyantıydı. Hemen ertesi gün, İkinci Dünya Savaşı avcı pilotu Binbaşı Lauri Pekuri, Luonetjärvi Gölü üzerinde bir Gnat ile dalış yaparak ses duvarını aşan ilk Finlandiyalı pilot oldu.¹⁰ Kutlama uzun sürmedi. 26 Ağustos 1958 tarihinde, GN-102 kuyruk numaralı uçak, hidrolik sistemdeki bir yapısal kusur nedeniyle Tampere yakınlarında düştü; arıza tespit edilip giderilene kadar tüm Finlandiya filosu altı ay boyunca uçuşlardan men edildi.¹⁰

Gnat, Finlandiya hizmetindeyken ağır yer bakımı gerektirdiği yönündeki itibarından hiçbir zaman tam anlamıyla kurtulamadı ve Häme Kanadı Saab Draken önleme uçaklarıyla yeniden donatıldığında 1972 yılında envanterden çıkarıldı.¹⁰ Yugoslavya'nın deneyimi ise daha da kısa sürdü; iki adet F.1, 1958 yılında değerlendirme amacıyla demiryoluyla gönderildi, bunlardan biri o yılın Ekim ayında gerçekleşen bir kazada parçalandı ve ardından başka bir sipariş gelmedi; hayatta kalan uçak günümüzde Belgrad'da korunmaktadır.⁶

Hindistan Satın Alıyor: Bangalore'da Lisanslı Üretim

Hindistan, Gnat lisans anlaşmasını uçak henüz hiçbir yerde filo hizmetine girmeden çok önce, 1956 yılında imzaladı ve Orpheus motorunu yerel olarak üretmek amacıyla Bangalore'da özel bir HAL Motor Bölümü kurdu.⁷ Hindistan Hava Kuvvetleri'nin ilk Gnat filosu 1960 yılında, başlangıçta İngiliz yapımı uçaklarla dönüşümünü tamamladı; tamamen HAL üretimi olan ilk gövde 21 Mayıs 1962 tarihinde uçtu ve üretim, son Hint yapımı Gnat'ın 31 Ocak 1974 tarihinde teslim edilmesine kadar devam etti; bu tarihe gelindiğinde Bangalore hattından 200'den fazla uçak çıkmıştı.^6,7

Yerel yatırımların bu ölçekte olması, Gnat uçağının Hindistan'daki kariyerinin başka herhangi bir yerdekine kıyasla çok daha uzun ve çok daha hareketli geçmesinin nedenidir; İngiltere'nin geçici bir eğitim uçağı olarak gördüğü hava aracı, Hindistan'ın on yıldan uzun bir süre boyunca ön saflarda yer alan hafif önleme uçağı haline gelmiş ve savaş alanındaki ününü neredeyse tamamen kıta üzerinde kazanmıştır.

1960'ların ortalarına gelindiğinde, HAL tarafından üretilen Gnat uçakları, Pakistan ile olan hem batı hem de doğu sınırları boyunca konuşlandırılmış 2, 9, 15, 23 ve 24 numaralı filolar da dahil olmak üzere IAF filolarını donatmıştı.⁶

1965 Savaşı ve Sabre Slayer Lakabı

1965 Hindistan-Pakistan Savaşı patlak verdiğinde, Hindistan Hava Kuvvetleri elinde beş filo Gnat bulunduruyordu ve bu uçaklar büyük ölçüde North American F-86 Sabre üzerine kurulu bir Pakistan Hava Kuvvetleri'ne karşı uçuyordu.^4,5 Hint pilotlar, Gnat'ın dar dönüş yarıçapı ve küçük boyutunun, bir Sabre'yi yüksek hızlı bir geçiş yerine dikey ve yakın mesafeli bir it dalaşına çekebildiği takdirde ona üstünlük sağladığını kısa sürede keşfetti; Hint kaynakları, savaş sırasında yedi Sabre'nin düşürülmesinden Gnat pilotlarını sorumlu tutuyor ve bu durum, Hindistan Hava Kuvvetleri içinde bu uçak tipine yapışıp kalan Sabre Katili lakabının temelini oluşturuyor.⁵

Pakistanlı pilotlar, Finlandiya'daki sorunlu ilk ihracat dönemini izledikleri için başlangıçta Gnat'ı küçük bir tehdit olarak görmüştü; ancak 1965 yılında birçoğu, çocukluk hastalıkları giderilen bu küçük jetin ne kadar dar dönüşler yapabildiğini görünce gafil avlandı.⁴

Efsaneyi Doğrulamak: Kayıtlar Gerçekte Ne Gösteriyor

Sabre Katili hikayesi popüler olsa da, kaynak bazında yapılan daha yakından bir inceleme durumu karmaşıklaştırıyor. 1965 ve 1971 savaşları boyunca gerçekleşen on bir Gnat-Sabre çatışmasının -toplamda kabaca 38 Gnat'a karşı 46 Sabre- yeniden yapılandırıldığı bir çalışma, on Hint zafer iddiasından sadece altısının ve sekiz Pakistan iddiasından üçünün pilot raporları, silah kamerası görüntüleri ve enkaz analizlerini birleştiren katı kanıt standartlarını karşıladığını ortaya koydu.⁴ Bu durum Gnat'ın sicilini silmiyor ancak yaygın olarak tekrarlanan zafer oranı rakamlarına ihtiyatla yaklaşılması gerektiğini savunuyor; her iki taraftaki birçok iddia edilen düşüş, mekanik arıza, yer ateşi veya basitçe abartılı beyanlarla daha makul bir şekilde açıklanabiliyor.⁴

Boyra Muharebesi ve Nirmal Jit Singh Sekhon'un Param Vir Chakra Madalyası

Belgelenmiş en tek taraflı çatışma, 1971 savaşı resmen ilan edilmeden kısa bir süre önce, Boyra Muharebesi olarak hatırlanan küçük çaplı çatışmada yaşandı; burada Hindistan Hava Kuvvetleri'ne ait Gnat uçakları, o dönem Doğu Pakistan olarak bilinen bölgenin üzerinde Pakistan'a ait Canadair yapımı iki Sabre uçağını düşürdü ve üçüncüsüne hasar verdi; Pakistan tarafının aynı çatışmada bir Gnat düşürdüğüne dair iddiası ise daha sonra silah kamerası görüntüleriyle çürütüldü.^6,5 Savaşın daha vahim ve daha iyi belgelenmiş Gnat hikayesi, 14 Aralık 1971 tarihinde, Pakistan Hava Kuvvetleri'nin 26. Filosu'na bağlı altı Sabre uçağının Chengiz Han Harekatı kapsamında Srinagar hava üssüne saldırmasıyla gerçekleşti. Uçuş Teğmeni Nirmal Jit Singh Sekhon, onlara karşı koymak için tek başına havalandı, ağaç tepesi yüksekliğinde bir çift Sabre ile çatışmaya girdi ve sayıca üstün düşman tarafından kuşatılıp hayatını kaybetmeden önce iki uçağa hasar verdi veya onları imha etti.⁹ Kendisi, Hindistan'ın en yüksek cesaret nişanı olan Param Vir Chakra ile ödüllendirilen tek Hindistan Hava Kuvvetleri personeli olma özelliğini korumaktadır.⁹

Midge'den Gnat'a: Prototip Soyu

Silahsız Fo.139 Midge, mütevazı bir Armstrong Siddeley Viper turbojet motoruyla güçlendirilmiş olup 1955 yılındaki bir kazada yok olmadan önce gövde konseptini kanıtlamıştı; ardından nihai Fo.145 Gnat F.1 avcı uçağı ve Finlandiya için burun kısmına yerleştirilmiş kameralarla üretilen az sayıda FR.1 fotoğraf keşif versiyonu geldi.¹ Daha güçlü bir motora sahip F.2, radarlı F.4 önleme uçağı ve hatta değişken geometrili Gnat önerisi gibi daha iddialı türevlerin hiçbiri prototip aşamasına ulaşamadı; ticari açıdan önem taşıyan model, avcı uçağından çok daha fazla sayıda üretilen iki kişilik T.1 eğitim uçağıydı.¹

HAL Ajeet: Hindistan'ın Yerli Yeniden Tasarımı

Orijinal Gnat'ın bazı pürüzlü yönlerinden memnun olmayan Hindistan Hava Kuvvetleri, 1972 yılında HAL'den geliştirilmiş bir halef üretmesini istedi. Ajeet (Yenilmez) adını taşıyan sonuç, Gnat'ın temel şeklini korudu ancak hidrolik sistemleri elden geçirdi, iniş takımına kaymayı önleyici frenler ekledi ve en faydalı değişiklik olarak yakıtı her biri 250 litre kapasiteli yeni entegre kanat tanklarına taşıyarak, orijinal Gnat'ın kanat üstü yakıt tanklarının engellediği dört kanat altı pilonun tamamını silahlar için boşalttı.³ HAL, 1982 yılında üretim sona erene kadar 79 yeni Ajeet inşa etti ve mevcut 10 Gnat'ı bu standarda dönüştürdü; bu tip, tek bir IAF filosunu donattı ve son Gnat'larla birlikte 1991 yılında hizmetten çekildi.³

İki kişilik Ajeet Trainer varyantı, daha önceki Gnat T.1 ile aynı mantığı izledi; yerli üretimde olan hafif bir avcı uçağı gövdesini alıp tamamen ayrı bir eğitim uçağı tipi geliştirmek yerine ileri seviye uçuş eğitimi için uyarladı.³

Orijinal Gnat'ın aksine Ajeet hiçbir zaman ihracat için sunulmadı; kısa üretim ömrü boyunca sadece Hindistan'a özgü bir tip olarak kaldı ve kendisinden önce Gnat'ı uçuran sekiz filonun aksine yalnızca tek bir filoyu donattı.³

Kraliyet Hava Kuvvetleri, Hindistan Hava Kuvvetleri ve İki Küçük Değerlendirme Filosu

Kraliyet Hava Kuvvetleri, T.1 eğitim uçağını sadece Merkez Uçuş Okulu ve 4. Uçuş Eğitim Okulu ile Red Arrows gösteri ekibi bünyesinde kullandı; avcı uçağı varyantını ise hiçbir zaman envanterine almadı. Son eğitim uçaklarını Kasım 1978'de, son Red Arrows uçaklarını ise 1979 sezonunun ardından emekliye ayırdı. ^{1 13} Hindistan Hava Kuvvetleri, 1960'tan 1991'e kadar sekiz filoda Gnat ve daha sonra Ajeet uçurarak bu hava aracının açık ara en büyük ve en uzun süreli kullanıcısı oldu. ⁶ Finlandiya ve Yugoslavya, 1950'lerin sonu ve 1960'ların başında avcı versiyonundan oluşan küçük değerlendirme veya operasyonel filolar uçurdu; ancak Finlandiya için Saab Draken gibi alternatifler ortaya çıkınca her iki ülke de yeni sipariş vermedi. ^{10 6}

Bu dört ülke dışında hiçbir hava kuvveti Gnat veya Ajeet uçaklarını operasyonel olarak kullanmadı; İngiltere'de geliştirilen bu uçak, kendi ülkesinin hava kuvvetlerinden ziyade tek ve çok daha büyük bir ihracat müşterisi sayesinde gerçek kariyerine kavuştu.

Savaş Kuşları ve Gösteri Dünyasında Kalanlar

Eski RAF ve Hindistan envanterinden çıkan önemli sayıda Gnat günümüze ulaştı. Bunların çoğu İngiltere ve Amerika Birleşik Devletleri'nde bulunuyor; özel sahipleri tarafından uçabilir durumda tutulan bu savaş kuşlarından bazıları, İngiltere merkezli Gnat Gösteri Ekibi tarafından hava gösterilerinde uçurulmaya devam ediyor. ¹ Hiçbir hava kuvvetinde aktif askeri hizmette kalan uçak bulunmuyor; tipin herhangi bir hava kuvvetindeki aktif kariyeri, Hindistan'ın 1991 yılında Ajeet filosunu emekliye ayırmasıyla sona erdi.

Gnat ve North American F-86 Sabre: Muharebe Karşılaşması

Gnat için en önemli karşılaştırma kağıt üzerindeki değil muharebe alanındaki karşılaştırmadır; uçak, Hint-Pakistan geriliminin on yılı aşkın süresi boyunca F-86 Sabre ile doğrudan ve defalarca çarpışmıştır. Kağıt üzerinde Sabre kolayca kazanmalıydı; Gnat'tan üçte bir oranında daha uzun, oldukça ağır ve Gnat'ın iki adet 30mm topuna karşılık altı adet 0.50 kalibre makineli tüfekle donatılmıştı; ancak ham veriler mücadelenin gerçek boyutunu yansıtmaktan uzaktır. ^{5 9} Gnat'ın daha dar dönüş yarıçapı ve daha küçük görsel izi, yavaş, yakın ve dikey bir dövüşü zorunlu kılan Hintli pilotların Sabre'nin hız avantajını büyük ölçüde etkisiz hale getirmesini sağlarken, dövüşü hızlı ve yüksek irtifada tutan Pakistanlı pilotlar genellikle daha başarılı olmuştur. ⁵ Soyut anlamda hiçbir uçak diğerinden kesin olarak üstün değildi; sonuç, hangi pilotun dövüşün geometrisini belirlediğine bağlıydı.

Gnat ve Fouga Magister: Aynı Ucuz Jet Sorununa İki Farklı Yanıt

Daha faydalı bir karşılaştırma, aynı ucuz jet eğitim uçağı gereksinimine neredeyse zıt bir çözüm getiren çağdaşı Fransa yapımı Fouga CM.170 Magister ile yapılabilir. Folland, ağırlığı düşük tutmak için Gnat'ı tek bir güçlü Orpheus turbojet motoru etrafında inşa ederken, Fouga her biri yaklaşık 4 kN itki üreten iki küçük Turbomeca Marboré motoru kullanmış ve öğrenci eğitimi sırasında motor arızası durumunda güvenlik için performanstan feragat etmiştir. ¹⁵ Magister daha yavaştı; Gnat T.1'in yaklaşık 1,020 km/h hızına karşılık yaklaşık 650 km/h hıza sahipti ve hiçbir zaman kayda değer bir avcı uçağı kariyeri olmadı; ancak üç kıtaya ihraç edilen ve toplamda 1,000 adede yakın üretilen bu uçak, Gnat/Ajeet ailesinin toplam üretiminin iki katından fazlasına ulaştı; bunun temel nedeni çift motorlu bir eğitim uçağının kitlesel bir eğitim filosu için daha güvenli bir tercih olarak görülmesiydi. ¹⁵ Gnat öğrencilere, bir sonraki aşamada uçacakları ön hat uçaklarına daha yakın, daha hızlı bir jet sunarken; Magister eğitmenlere daha yumuşak ve hataları daha kolay tolere eden bir uçak sağlamıştır.

Kaç adet Folland Gnat üretildi? Birleşik Krallık üretimi ve Hindistan lisanslı üretimi arasında paylaşılan, tüm Gnat varyantları ve türetilmiş HAL Ajeet modelleri dahil olmak üzere yaklaşık 449 hava aracı gövdesi üretilmiştir.¹

Folland Gnat uçağının azami hızı nedir? Tek koltuklu F.1 avcı uçağı irtifada yaklaşık 1.120 km/sa (0,98 Mach) hıza ulaşırken; daha ağır ve daha düşük güce sahip iki koltuklu T.1 eğitim uçağı yaklaşık 1.020 km/sa azami hıza çıkabiliyordu.^1,12

Gnat neden Sabre Katili olarak adlandırıldı? HAL üretimi Gnat uçaklarını kullanan Hindistan Hava Kuvvetleri pilotları, 1965 ve 1971 savaşlarında Pakistan'a ait F-86 Sabre uçaklarını düşürmeleriyle tanınmış ve bu durum uçağa IAF içinde bu lakabı kazandırmıştır; ancak muharebe kayıtlarının bağımsız incelemeleri, doğrulanmış düşürme sayısının halk arasında bilinen rakamdan daha düşük olduğunu göstermektedir.^4,5

Folland Gnat herhangi bir yerde hala hizmette mi? Hayır. Son operasyonel örnekler olan Hint Ajeet ve Gnat uçakları 1991 yılında emekliye ayrılmıştır. Özel mülkiyete ait bazı Gnat uçakları, Britanya ve Amerika Birleşik Devletleri'ndeki sivil hava gösterilerinde uçuşa elverişli durumda kalmaya devam etmektedir.¹

Folland Gnat ve Fouga Magister karşılaştırması — hangisi daha iyi bir eğitim uçağıydı? İkisi de diğerinden üstün değildir; farklı amaçlar için optimize edilmişlerdir. Gnat daha hızlıdır ve ön saflarda görev yapan bir avcı uçağı hissine daha yakındır; bu da onu ileri seviye eğitim için kullanışlı kılar. Çift motorlu Magister ise daha yavaştır ancak öğrenciler için daha güvenlidir ve dünya genelinde çok daha yüksek adetlerde satılmıştır.¹⁵