Canadair CT-133 Silver Star, Lockheed T-33 jet eğitim uçağının Kanada lisanslı üretimi olup, 1951 Kraliyet Kanada Hava Kuvvetleri sözleşmesi kapsamında Montreal'deki Canadair tarafından üretilmiş ve dahili olarak CL-30 olarak adlandırılmıştır.1 Canadair, 1952 ile 1958 arasında 656 gövde tamamladı; bu sayı, yalnızca Lockheed'in kendi Amerikan üretim serisine göre ikinci sırada yer alıyordu.1,2 Gövde, kokpit ve eğitim görevi T-33 ile yakından eşleşir; bu hikâye ana uçağın kendi makalesine aittir, ancak Canadair, Kanada jetinin tüm kariyerini tanımlayan tek bir değişiklik yaptı: Amerikan Allison J33 yerine Ontario'da lisans altında üretilen bir Rolls‑Royce Nene 10 turbojet.1,10
- Standart Allison J33'ten daha güçlü Nene 10 turbojet
- Yurtiçinde üretilen motor, ABD tedarik hatlarına olan bağımlılığı azalttı.
- Son derece dayanıklı gövde, bazıları 11.000 saatten fazla uçtu
- Hizmet hayatının sonlarında hedef çekme, ECM ve test uçağı rollerine kolayca uyarlandı.
- Temel T-33 tasarımıyla aynı sesaltı performans tavanı.
- Küçük üretim serisi, ABD filolarıyla sınırlı yedek parça ortaklığı
- Standart kanat uçu tankları, temiz bir T-33'e kıyasla sürükleme ve ağırlık ekledi.
- Uzun hizmet ömrü, 1990'lara gelindiğinde yaşlanan ve giderek pahalılaşan bir filo bıraktı.
Bu ikame, olağanüstü uzun bir kariyere şekil verdi. Kanada, Silver Star'ı yalnızca 1976'ya kadar birincil eğitim uçağı olarak uçurdu, ardından kalan gövdeyi hedef çekicilerine, elektronik savaş saldırılarına ve nihayet 2005'e kadar uçan bir ejection‑seat test tezgahına dönüştürmeye devam etti.1,11 Lisanslı üretilen eğitim uçakları arasında, bu kadar mütevazı bir üretim sayısını bu kadar uzun bir hizmet ömrüyle birleştiren çok az örnek vardır.
Rolls-Royce Nene 10 ve Uçak İçinde Neleri Değiştirdi
T-33'ün motor değişimi, teknik bir karar kadar endüstriyel bir karardı. Nene, Kanada'nın Avro CF-100 önleme uçağı için zaten seçilmişti ve Ontario, Malton'daki Orenda Engines, Rolls-Royce'tan lisans altında bunu üretmek için teçhizatlanmıştı; bu yüzden bunu yeni eğitim uçağına takmak, RCAF'ın ikinci bir motor hattını ithal etmek yerine iki ön hat programı arasında yedek parça ve bakım eğitimini paylaşmasını sağladı.1,10
- İlk Uçuş1952
- Hizmete Giriş Yılı1953
- Mürettebat (koltuk)2
- Eğitim Uçağı TipiAskeri eğitim uçağı
Nene 10, 22 kN (yaklaşık 5.000 lbf) itme gücüne sahipti ve bu değer J33 ile benzer bir itme sınıfına denk gelmekle birlikte tamamen farklı bir İngiliz tasarımıydı.3,4 Bağımsız teknik özellik sayfaları, 920 km/saat maksimum hıza ve 14.000 m hizmet tavanına ulaşabildiğini göstermektedir; bu değerler, daha önce bu uçak için kaydedilen rakamlardan ölçülebilir şekilde farklıdır.1,3,4 Uzunluk, yükseklik ve maksimum kalkış ağırlığı da çok sayıda kaynağa göre sırasıyla 11,48 m, 3,55 m ve 7.630 kg olarak belirlenmiştir; bu değerler de yine önceki kayıtlardaki değerlerden biraz daha yüksektir ve büyük olasılıkla tasarım değişikliğinden ziyade yuvarlama veya dönüştürme hatasından kaynaklanmaktadır.1,3,4
- Motor Tipiturbojet
- İtki22
Canadair, CT-133'ün gövdesini Montreal'de Lockheed'ten aldığı lisansla tamamen üretti ve Orenda Engines (Malton, Ontario) Rolls-Royce Nene 10 motorunu İngiltere'den ithal etmek yerine yerli olarak üretti.1,10 Kokpit enstrümanları, fırlatma koltukları ve aviyonik sistemlerin büyük bir kısmı, daha geniş T-33 ailesinde yaygın olan Amerikan veya İngiliz menşeli ekipmanlardan oluşuyordu; ayrıca aerodinamik tasarımın kendisi, kanatları, kuyruğu ve gövdesi Kaliforniya'daki Lockheed tarafından geliştirilmişti.1 Gövde ve motor, en büyük ve en görünür maliyet kalemleri olan bu iki unsur, gerçekten Kanada yapımıydı; ancak temel fikri mülkiyet Kanada'ya ait değildi.
- Azami Hız960 km/sa
- Hizmet Tavanı13.000 m
- Menzil1.600 km
- Kokpit Düzeniİki koltuklu
- Hafif Taarruz KabiliyetliEvet
- Fırlatma KoltuklarıEvet
- Uzunluk11,2 m
- Kanat Açıklığı11,9 m
- Yükseklik3,8 m
- Maks Kalkış Ağırlığı7.500 kg
- Toplam Üretim656
- Kullanıcılar6
- Hizmetten Çıkış Yılı2005
- Üretim Başlangıcı1952
1951 Sözleşmesi ve Otuz Yıl Eğitim Uçağı Olarak Hizmet
RCAF, 1951 yılında Canadair'e T-33'ler üretmesi için sözleşme imzaladı; ilk Kanada yapımı örnek, test pilotu W. S. Longhurst'ın kontrolünde, Montreal yakınlarındaki Cartierville'den 22 Aralık 1952'de havalandı ve ertesi yıl RCAF hizmetine girdi.1,11 Üretim, 1958'e kadar üç modelde devam etti: 30 geçici Lockheed yapımı kiralık uçak (Mk 1), tek bir CL-30 prototipi (Mk 2) ve 656 üretim Mk 3, silahsız, silah donanımlı ve fotoğraf keşif alt varyantlarına ayrılmıştı.1,11
Öğrenci pilotlar, Manitoba'daki Portage la Prairie ve Macdonald uçuş okullarında ve Chatham, New Brunswick'teki operasyonel eğitim biriminde Silver Star uçaklarıyla eğitim gördüler ve Kanada Kraliyet Hava Kuvvetleri (RCAF) bu uçağı 1976 yılında temel eğitimden çekene kadar bu şekilde devam etti.11 Ardından ikinci bir kariyer başladı: gövdeleri CE-133, ET-133 ve TE-133 konfigürasyonlarına dönüştürülen uçaklar, hava savunma ekiplerine karşı elektronik karıştırma, düşman uçakları ve anti-gemi tehditleri simülasyonu gerçekleştirdi; diğerleri ise Del Mar hedef çekme ekipmanı taşıyarak ateş talimi için kullanıldı ve bu roller yaklaşık otuz yıl boyunca devam etti.1,5,11
2005 Yılına Kadar Uçan Kırmızı Şövalye ve Gümüş Yıldız
1958'den 1969'a kadar, parlak turuncu-kırmızı renkli tek bir Silver Star, Kanada Kraliyet Hava Kuvvetleri'nin (RCAF) solo akrobasi gösterisi olan Red Knight olarak uçtu; bu fikir, 1957 yılında Kanada hava gösterisinde bir Amerikan değişim pilotunun solo uçuşunu izleyen eğitmen Roy Windover tarafından desteklendi.7,11 Küçük havaalanlarında büyük gösteri takımlarının aksine görev yapmak üzere tasarlanan bu uçak, on yedi farklı pilotla birlikte on iki sezon boyunca 600'den fazla gösteri gerçekleştirdi.7
Üç ölümcül kaza, bunların arasında F/L James "Bud" Morin'in Ağustos 1963'te Gimli'deki kazası da olmak üzere, programı 1970 yılının başlarında sona erdirdi.7,11 Gümüş Yıldızlardan biri ise çok daha uzun süre görev yaptı: CX-133 konfigürasyonuna dönüştürülen bu uçak, 46 yıl boyunca Aerospace Engineering Test Establishment tarafından CFB Cold Lake'te iniş koltuğu test uçağı olarak kullanıldı ve 26 Nisan 2005'te emekliye ayrılmadan önce 11.394,6 saatlik uçuş gerçekleştirdi; bu, Kanada hizmetindeki son Gümüş Yıldız oldu.1,11
Silver Star hiçbir zaman bir ateşli savaşa katılmadı, ancak Soğuk Savaş dönemi çalışmaları sınıfın ötesine geçti. Kanada'nın Avrupa'daki hava bölümü, 1953'ten 1990'ların başına kadar Baden‑Söllingen, Marville ve Zweibrücken'de bu tipi uçurdu; güneydeki birimlerle Decimomannu, Sardunya'daki NATO silah menzilinde hedef çekişi yaparak ve avcı uçaklarının Kanada NATO taahhüdünü taşıyan filo için kamera‑silah görevleri gerçekleştirerek.11
Evde, ECM donanımlı Silver Star'lar, Kanada Hava Savunma Komutanlığı'nda görev yapan CF-100 ve daha sonra CF-101 Voodoo uçaklarının mürettebatlarına, Sovyet uzun menzilli bombardıman uçaklarına karşı gerçekleştirecekleri muhtemel sorti tatbikatları için gerçekçi karıştırma ve tehdit simülasyonu imkanı sundu.5,6 Eğitim uçağı hiçbir zaman ateş etmedi; Kanada'nın gerçek avcı uçakları herhangi bir gerçek acil kalkış durumunu üstlenirken, Silver Star prova imkanı sağladı.
Kanada, Silver Star'ı 1953'teki tanıtımından 2005'teki emekliye ayrılışına kadar uçuran tek operatör oldu; ancak yaklaşık 20 adet fazla uçak, 1970'lerde Fransa, Yunanistan, Portekiz ve Türkiye'ye de ulaşan bir ihracat hattının parçası olarak Bolivya'ya gönderildi; bunların bir kısmı ticari satış yerine NATO karşılıklı yardım kapsamındaydı.1,2,11
Bolivya'nın Silver Star'ları, Haydon-Baillie'nin gösteri turları gibi desteklerle satışa çıkarıldıktan sonra, Kanada'nın kendi filosu ikincil görevlere geçtikten çok uzun süre sonra bile hizmette kaldı.11 Fransa, Yunanistan, Portekiz ve Türkiye, sahip oldukları daha küçük partilerdeki Kanada jetlerini, esas olarak belirgin bir filo olarak değil, ileri düzey eğitim için kullanırken, Lockheed tarafından üretilen T-33'lerle birlikte uçurdular.1,2
CT-133 vs Lockheed T-33: Tek Motor, İki Kariyer
Kendi orijinal modeliyle karşılaştırıldığında, Silver Star'ın hikayesi tek bir değiştirmeye indirgeniyor. Gövde, kokpit, kuyruk ve iniş takımları, neredeyse hiç değiştirilmeden Amerikan T-33A ile paylaşılıyordu; pratik fark, Orenda'nın Ontario'da lisans altında ürettiği Nene 10'un, Amerikan Allison J33'ün yerini alması ve Kanada jetinin standart kanat ucu tanklarına sahip olmasıydı.1,3 Bu durum Kanada jetini anlamlı ölçüde daha hızlı yapmadı; her ikisi de benzer azami hıza sahip alt ses hızı eğitim uçaklarıydı, ancak bu değişiklik Kanada'ya Allison'dan bağımsız bir motor tedarik imkanı verdi ve Kanada Hava Kuvvetleri'ne, çoğu Amerikan T-33'ün emekliye ayrıldığı veya ihraç edildiği dönemden sonraki otuz yıl boyunca fazla uçakları yeni roller için dönüştürmeye devam etme olanağı sağladı.1
CT-133 vs Canadair CT-114 Tutor: Lisanslı Öncü, Yerli Halef
Daha yakın bir karşılaştırma, Canadair'in kendi CT-114 Tutor'u olacaktır; bu, 1963'te Kanada Hava Kuvvetleri'ne giren ve yavaş yavaş Silver Star'ın yerini alan, tek Orenda lisanslı General Electric J85 motorlu sıfırdan tasarlanmış Kanada yapımı bir uçaktır.9 Bu karşılaştırma, bir değişim dönemini işaret eder: Silver Star, yerli olarak yeniden motorlandırılan Amerikan tasarımıyken, Tutor Canadair tarafından baştan tasarlanmıştı ve basit, amaca özel gövdesi onu çok daha ucuza uçurulabilir kıldı; bu nedenle, Kanada Silver Star'ı ikincil roller için kırk yıl daha uçurmaya devam ederken, Tutor öncü eğitimde daha eski jetin yerini aldı.9,11
| Uçak | Motor | Azami hız | Emekliye ayrılma (Kanada) |
|---|---|---|---|
| CT-133 Silver Star | 1 × Rolls-Royce Nene 10 | ~920 km/s | 2005 |
| Lockheed T-33 | 1 × Allison J33 | ~965 km/s | y.y. (ABD) |
| Canadair CT-114 Tutor | 1 × Orenda J85 | ~816 km/s | 2000 |
Canadair'in üretimleri, geçici olarak Lockheed tarafından üretilen Mk 1 kiralık uçaklardan başlayarak tek CL-30 prototip Mk 2'ye ve nihai Mk 3'e kadar uzanıyordu; bu versiyonlar silahsız, top ve roketle donatılmış, fotoğraf keşif alt-versiyonlarına ayrılmıştı.1,11 Daha sonraki ikinci hat dönüşümleri olan CE-133 ve ET-133/TE-133 tehdit simülatörleri ile uzun süre hizmet veren CX-133 fırlatma koltuğu test yatağı, yeni üretim yapılmadan bireysel uçaklara yeni roller kazandırdı.1,5 İhraç edilen uçaklar T-33AN ayrı tanımını taşıyordu; bu etiket, yabancı müşterilerin Allison motorlu orijinal Lockheed jetinden ayırt etmek için Kanada'nın Nene motorlu jetini tanımlamakta kullandığı isimdi.2,9
- "Canadair CT-133 Silver Star", Wikipedia — en.wikipedia.org ↩
- "Canadair T-33AN Silver Star 3", Ingenium (Canada Aviation and Space Museum) — ingenium.ca ↩
- "Canadair CT-133 Silver Star, Single-engine Two-seat Jet Trainer, Canada", Skytamer — skytamer.com ↩
- "Canadair CT-133 Silver Star Jet Trainer", MilitaryFactory — militaryfactory.com ↩
- "No. 414 Squadron RCAF", Wikipedia — en.wikipedia.org ↩
- "414 Electronic Warfare Support Squadron", Royal Canadian Air Force / Canada.ca — canada.ca ↩
- "The Red Knight", Canada's Aviation Hall of Fame — cahf.ca ↩
- "Canadair CT-114 Tutor", Wikipedia — en.wikipedia.org ↩
- "Orenda Engines", Wikipedia — en.wikipedia.org ↩
- "Canadian Warplanes 6: Canadair CT-133A Silver Star, RCAF, RCN, Canadian Forces", SilverHawkAuthor — silverhawkauthor.com ↩
Canadair CT-133 Silver Star nedir?
Kanada lisanslı Lockheed T-33 jet eğitim uçağının Canadair tarafından Montreal'de 1952-1958 yılları arasında CL-30 olarak üretilen ve Kanada Hava Kuvvetleri'nde Silver Star adıyla hizmete giren versiyonu.1
CT-133, Lockheed T-33'ten nasıl farklıdır?
Ana fark motorudur: Kanada'da Ontario'daki Orenda tarafından lisans altında üretilen Rolls-Royce Nene 10, Amerikan Allison J33'ün yerini aldı ve Kanada jetinde standart kanat ucu tankları bulunuyordu.1,10
Kaç tane CT-133 Silver Star üretildi?
Canadair, 1952 ile 1958 yılları arasında 656 adet üretti; Kanada üretimi tam kapasiteye ulaşmadan önce RCAF'ye 30 adet geçici Lockheed yapımı T-33A da kiralandı.1,11
CT-133'ün azami hızı ve teknik özellikleri nelerdi?
Yaklaşık 920 km/saat, yaklaşık 14.000 m hizmet tavanı, 11,48 m uzunluk ve yaklaşık 7.630 kg maksimum kalkış ağırlığı.1,3,4
CT-133 Silver Star hâlâ hizmet veriyor mu?
Hayır. Kanada, son Silver Star’ını —dönüştürülmüş bir fırlatma koltuğu test uçağı— 26 Nisan 2005'te emekli etti; ancak birkaç tanesi özel ve müze koleksiyonlarında uçabilir durumda kalmaya devam ediyor.1,11
- Kamuya açık kaynaklar ve açık veritabanları.