İki prototipten ilki 26 Ekim 1967 tarihinde Warton'dan havalandı ve Strikemaster ismi bir yıl sonra, Ekim 1968'de resmen onaylandı. ¹ Suudi Arabistan, prototip henüz uçmadan önce, Mayıs 1966'da sipariş vermeyi taahhüt etmişti ve bu durum onu uçağın ilk ve en büyük müşterisi yaptı. ¹ BAC, satışlar yavaşlayıp Hawker Siddeley'in kendi tasarımları aynı pazar payını ele geçirdiğinde, 1983 yılında üretimi sonlandırmadan önce on bir farklı hava kuvveti için 146 uçak üretti ve buna ek olarak ikinci el transferler de gerçekleşti. ¹

Saldırı uçağı olarak pazarlanmasına rağmen, çoğu alıcı Strikemaster'ı öncelikli olarak gelişmiş bir jet eğitim uçağı şeklinde kullandı ve gerçek bir yakın hava desteği seçeneğini yedekte tuttu. Bu ülkelerin birçoğu zamanla bu seçeneği fiilen devreye soktu. Umman'a ait Strikemaster uçakları 1972 yılındaki Mirbat Muharebesi'nde yakın hava desteği sağladı, Ekvador filosunu 1995 yılında Peru'ya karşı kullandı ve her iki Yemen devleti de bu tipi kendi iç çatışmalarında görevlendirdi. ^{1 2 5} Uçak gövdesi, piston motorlu eğitim uçaklarından geçen pilotlar için dayanıklı ve hata kabul eden bir yapı sergiledi. Martin-Baker fırlatma koltuğu ise mürettebata, bu sınıftaki çağdaşı uçakların çoğunun alçak irtifada sunamadığı bir hayatta kalma şansı tanıdı. ⁸

Rolls-Royce Viper Turbojet ve Mütevazı ama Güvenilir Bir Güç Kaynağı

Seri üretim Strikemaster uçaklarına tek bir Rolls-Royce (başlangıçta Armstrong Siddeley tarafından tasarlanan, daha sonra Bristol Siddeley tarafından üretilen) Viper Mk 535 turbojet motoru takıldı. Bu motor yaklaşık 3.410 lbf (15,2 kN) itki gücüne sahipti. Bu değer, silahsız Jet Provost T Mk 5 modelinde kullanılan yaklaşık 2.500 lbf gücündeki Viper motoruna kıyasla önemli bir artıştı.^1,3 Bu motor, sahada bakımı kolay olan basit bir tek şaftlı santrifüj akışlı motordu. Başka yerlerde lisanslı Viper üretimi sayesinde ihracat müşterileri tarafından zaten biliniyordu. Bu durum, teknik altyapısı sınırlı olan hava kuvvetleri için büyük önem taşıyordu.³

Bu itki, Strikemaster modeline 18.000 feet yükseklikte yaklaşık 481 mph (774 km/s) azami hız, 40.000 feet servis tavanı ve dakikada 5.250 feet civarında tırmanma oranı kazandırdı. Bu değerler hafif bir COIN jeti için yeterli olsa da dönemin savaş uçaklarının oldukça gerisinde kalıyordu.^1,3 Dahili yakıt ve kanat ucu tanklarıyla menzil yaklaşık 1.382 mil (2.224 km) feribot uçuşuna ulaştı. Tam yüklü bir alçak irtifa taarruz sortisi ise faydalı yarıçapı 145 mil civarına düşürdü.¹ Boş ağırlık yaklaşık 6.195 lb (2.810 kg) iken azami kalkış ağırlığı 11.500 lb (5.216 kg) seviyesindeydi. Bu durum, hayata eğitim uçağı olarak başlayan bir gövdede silah ve yakıt için geniş bir kapasite marjı bıraktı.¹

Silah İstasyonları, Çift Makineli Tüfek ve Dayanıklı Bir Eğitim Uçağı

Strikemaster modelini Jet Provost uçağından ayıran gövde değişiklikleri büyük oranda yapısal özelliklere dayanıyordu. Dört adet silah istasyonu taşıyan güçlendirilmiş kanatlar, çift krikolu sağlamlaştırılmış flap sistemi, daha büyük hava freni aktüatörleri ve hava girişi dudaklarının altına monte edilmiş 550 mermili bir çift sabit 7.62mm FN makineli tüfek bu değişiklikler arasındaydı.¹ Silah istasyonları toplamda 3.000 lb (1.360 kg) ağırlığa kadar mühimmat taşıyabiliyordu. Bu mühimmatlar arasında 500 lb bombalar, SNEB 68mm roket podları, SURA R80 roketleri, eğitim ve parça tesirli bombalar ile 0.5 inçlik silah podları yer alıyordu. Böylece eğitmenlere sadece göstermelik değil, gerçek bir silah kullanım yelpazesi sunulmuş oldu.¹

Her iki mürettebat pozisyonunda da Martin-Baker Mk4 fırlatma koltukları bulunuyordu. Bu koltuklar, kanopi kırma düzenekleriyle donatılmıştı. Böylece koltuk, kanopinin atılmasını beklemeden doğrudan akrilik kanopiyi kırarak fırlatılabiliyordu. Bu özellik, uçağın tasarlandığı alçak irtifa saldırı görevlerinde büyük bir avantaj sağlıyordu. ^{1 8} Mk4 modeli, sonraki Martin-Baker koltuklarının aksine sıfır irtifa ve sıfır hava hızında güvenli bir fırlatmayı garanti edemiyordu. Yine de bu koltuklar, Strikemaster mürettebatına dönemin bazı rakip COIN jetlerinde standart olarak sunulmayan bir kaçış seçeneği sağlıyordu. ⁸

Reddedilen Bir Satış Teklifinden BAC 167 Modelinin Doğuşuna

Jet Provost, 1950'lerin ortalarından beri Kraliyet Hava Kuvvetleri'nde silahsız temel ve ileri seviye eğitim uçağı olarak görev yapıyordu. Hunting firması, daha sonra BAC bünyesine katıldı, isyancılarla mücadele görevlerinde kullanılması için hafif silahlı bir versiyonu ihraç müşterilerine kabul ettirmeye birkaç kez çalıştı. Bu teklifler, alıcıların mevcut silah donanımını gerçek bir savaş ortamında kullanılamayacak kadar hafif bulması nedeniyle büyük ölçüde reddedildi. ¹ BAC'nin 1960'lardaki yanıtı, sadece bir silah podu eklemek yerine aynı temel gövde üzerinde gerçekten güçlendirilmiş bir uçak tasarlamak oldu. Böylece güçlendirilmiş kanatlara, daha büyük bir motora ve operasyonel açıdan anlamlı sayıda silah istasyonuna sahip BAC 167 ortaya çıktı.

Suudi Arabistan'ın Erken Dönem Bahsi ve Pazar Ömrünü Aşan Üretim Süreci

Suudi Arabistan, henüz hiçbir prototip uçmadan Mayıs 1966'da sipariş verdi. Ülke, Mk 80 ve Mk 80A serilerinden toplam 47 uçak teslim alarak açık ara en büyük tekil müşteri oldu. ^{1 4} Umman, Kuveyt, Singapur, Kenya, Yeni Zelanda, Ekvador, Güney Yemen ve Sudan, 1969 ile 1983 yılları arasında kendi model numaralarıyla bu uçakları takip etti. Her parti, alıcının iklimine, aviyonik tercihlerine veya bütçesine göre hafifçe uyarlandı. ^{1 4} Toplam üretim 146 uçak gövdesinde sabitlendi. Bu sayı, orijinal Strikemaster 80 serisinden 136 uçak ve 1983 yılında Sudan'a teslim edilen son on uçaklık Strikemaster 90 serisinden oluşuyordu. O tarihte BAC, artık British Aerospace bünyesine katılmıştı ve ihraç müşterilerini jet motorlu Hawk uçağına yönlendiriyordu. ¹

Emeklilik, Yorgunluk Çatlakları ve Yedek Parçasını Tüketen Bir Filo

Hawk ve Pilatus PC-9 gibi jet eğitim uçakları geliştikçe çoğu hava kuvveti 1980 ve 1990'lı yıllarda Strikemaster uçaklarını emekliye ayırdı. Son resmi askeri emeklilik ise 1990'ların başında gerçekleşti. ¹ Bu uçağın gözden düşmesi eskimesinden ziyade iki pratik soruna dayanıyordu. Yeni Zelanda Kraliyet Hava Kuvvetleri kanat kökü çevresinde yorgunluk çatlakları keşfetti. Bu durum diğer operatörlerin filolarında denetim rejimlerini ve uçuş kısıtlamalarını zorunlu kıldı. Ayrıca BAC şirketinin 1977 yılında British Aerospace bünyesine katılması üretici desteğini kademeli olarak kesti. Bu durum 2010'ların sonuna gelindiğinde özellikle marş jeneratörleri ve frenlerin ciddi şekilde kıtlaşmasına yol açtı. ¹

Dhofar İsyanı ve Mirbat Muharebesi

Umman Sultanlığı Hava Kuvvetleri, Ekim 1969 tarihinden itibaren Dhofari isyancılarına karşı Strikemaster uçaklarını kullandı. Bu uçağın en bilinen operasyonu 19 Temmuz 1972 tarihinde Mirbat bölgesinde gerçekleşti. Burada küçük bir İngiliz Ordusu Eğitim Ekibi ile yaklaşık üç düzine kişiden oluşan Umman jandarma birliği, Umman Kurtuluş Halk Cephesi üyesi yüzlerce savaşçının saldırısına karşı direndi.^1,2 Salalah şehrinden havalanan iki Strikemaster dakikalar içinde Mirbat bölgesine ulaştı ve onları daha sonra ikinci bir çift uçak takip etti. Alçak bulutlar pilotları makineli tüfek ateşi ve hafif roketler kullanabilecekleri kadar alçak bir irtifaya inmeye zorladı.² Uçaklardan biri yerden aldığı yoğun ateş nedeniyle tüm mühimmatını harcayamadan bölgeden ayrılmak zorunda kaldı. Ancak sürekli devam eden makineli tüfek atışları ve helikopterlerle getirilen takviye birlikler saldırıyı kırdı. Bu müdahalenin muharebenin seyrini değiştirdiği kabul edilir.²

1970'lerin ortalarına kadar devam eden geniş kapsamlı Dhofar harekatı boyunca Umman üç adet Strikemaster kaybetti. Bazı kaynaklar kayıplardan en az birinin omuzdan atılan bir karadan havaya füze nedeniyle gerçekleştiğini belirtse de, kesin neden kaynaklar arasında tutarlı bir şekilde doğrulanmamıştır.¹

Yemen İç Savaşları, Kuzey ve Güney

Her iki Yemen devleti de Strikemaster uçaklarını envanterinde bulundurdu ve her ikisi de bu uçakları çatışmalarda kullandı. Suudi destekli kraliyet yanlısı güçler, 1969 yılı civarında Kuzey Yemen İç Savaşı'nın son aşamalarında Mısır destekli cumhuriyetçilere karşı bu uçak tipini kullandı. Güney Yemen'in Marksist hükümeti ise 1970 yılında dört adet Mk 81 teslim aldı ve bunları iç güvenlik operasyonlarında uçurdu.¹ Yemen içindeki Strikemaster sortilerinin ölçeği ve tarihleri hakkındaki bilgiler Dhofar harekatına kıyasla daha kısıtlıdır ve buradaki kayıp rakamları İngilizce kaynaklarda detaylı bir şekilde belgelenmemiştir.

Cenepa Savaşı: Ekvador ve Peru Arasında 1995

Ekvador'un Strikemaster uçakları, en önemli görevlerini Ocak ve Şubat 1995 tarihleri arasındaki kısa süreli Cenepa Savaşı sırasında gerçekleştirdi. Bu çatışma, büyük ölçüde Cenepa vadisinin üst kısımlarında yaşanan bir sınır anlaşmazlığıydı. 3 Şubat 1995 tarihinde Ekvador'a ait Strikemaster uçakları, Ekvador'un A-37 Dragonfly uçaklarıyla birlikte Peru mevzilerini bombalamak için havalandı. Bu olay, Strikemaster ile en yakın rakibinin aynı harekatta yan yana görev yaptığı belgelenmiş nadir durumlardan biridir.⁵ Ertesi gün Peru'ya ait EMB-312 Tucano uçakları, Ekvador mevzilerine karşı misilleme saldırıları düzenledi. Diplomatik baskılar sonucunda savaş birkaç hafta içinde sona erdi. Her iki hava kuvveti de yer hedeflerine yönelik saldırılar gerçekleştirmiş olsa da, hava muharebelerinde birbirlerine karşı herhangi bir uçak kaybı yaşanmadı.⁵

Strikemaster 80 serisi üretimin büyük kısmını oluşturuyordu ve müşteriden müşteriye yapısal olarak aynıydı. Model numarası hava gövdesinden ziyade aviyonik standartları, kokpit göstergeleri ve küçük ekipman donanımlarına göre değişiyordu. Suudi Arabistan için Mk 80 ve Mk 80A, Güney Yemen için Mk 81, Umman için Mk 82 ve Mk 82A, Kuveyt için Mk 83, Singapur için Mk 84, Kenya için Mk 87, Yeni Zelanda için Mk 88, Ekvador için ise Mk 89 ve Mk 89A üretildi. ^{1 4} Sudan için 1983 yılında üretilen on uçaklık farklı bir Strikemaster 90 serisi, uzun bir aradan sonra üretimi sonlandıran ve hattan çıkan son varyant oldu. ¹

İlk müşterilerin ötesinde hava gövdeleri iki kez daha el değiştirdi. Yenilenmiş dokuz eski Kenya ve Kuveyt uçağı 1977 yılında yeni kurulan Botsvana Savunma Kuvvetleri Hava Kanadı bünyesine katıldı. Bunlardan ikisi daha sonra Fildişi Sahili ne geçti ve 2004 yılındaki yerel çatışmalarda biri imha oldu. ¹ Bolivya 1970 lerin başında 12 ila 16 adet yeni üretim uçağı değerlendirdi ancak sipariş vermedi. Bu durum uçağın gerçekleşmeyen az sayıdaki satış girişiminden biri olarak kaldı. ¹

Suudi Arabistan Kraliyet Hava Kuvvetleri, bu uçağın en büyük ve ilk müşterisiydi. Strikemaster uçaklarını 9. Filo bünyesinde, Ağustos 1968'den 1978 civarında emekli edilene kadar hem eğitim hem de hafif saldırı görevlerinde kullandılar.¹ Umman hava kuvvetleri, önce Umman Kraliyet Hava Kuvvetleri ve daha sonra Sultan'ın Hava Kuvvetleri adıyla, bu filoyu tüm kullanıcılar arasında en uzun ve en yoğun şekilde kullanan taraf oldu. Uçaklar, 1970'lerin ortalarına kadar süren Dhofar İsyanı boyunca fiili muharebe görevlerinde uçuruldu.^1,2

Kuveyt, Singapur ve Kenya daha küçük ve eğitim odaklı filolar işletti. Bu uçakların tamamı 1980'lerin ortalarına kadar emekli edildi. Kenya'nın Strikemaster uçakları, Hawker Hunter avcı uçaklarıyla birlikte görev yaptı.¹ Yeni Zelanda Kraliyet Hava Kuvvetleri, Mk 88 modellerini 1972 yılından itibaren 14. Filo bünyesinde kullandı. Bu uçaklar yirmi yıl boyunca kurumun temel jet eğitim uçağı olarak hizmet verdi ve 1990'ların başında envanterden çıkarıldı.¹

Ekvador hava kuvvetleri bu tipi Batı Yarımküre'deki diğer tüm kullanıcılardan daha uzun süre uçurdu ve 1995 Cenepa Savaşı sırasında onu fiili muharebede kullanan son orijinal askeri müşteri oldu. ^{1 5} Sudan'ın 1983 yılında teslim aldığı Mk 90 modelleri herhangi bir hava kuvveti için üretilen son Strikemaster uçaklarıydı. Botsvana ve Fildişi Sahili daha sonra yeni üretim uçaklar yerine küçük ikinci el filolar kullandı. Günümüzde hiçbir hava kuvveti askeri hizmette Strikemaster uçurmuyor. Hayatta kalan uçak gövdeleri ağırlıklı olarak sivil ellerde ve tarihi uçak koleksiyonlarında uçmaya devam ediyor. ¹

Strikemaster modelinin en yakın muadili, benzer bir zaman çizelgesinde Jet Provost yerine T-37 eğitim uçağından geliştirilen Amerikan yapımı COIN jeti Cessna A-37 Dragonfly modelidir. Bu iki uçak, Atlantik Okyanusu'nun karşı kıyılarında aynı temel gereksinimi karşılamak üzere inşa edilmiştir. ^1,6 A-37B modeli daha hızlıdır. Strikemaster'ın saatte 481 mil olan hızına karşılık yaklaşık 507 mil (816 km/s) azami hıza ulaşır. Ayrıca çok daha fazla mühimmat taşır. Strikemaster dört noktada 3.000 libre yük taşırken, A-37B sekiz noktada 5.800 libreye kadar yük taşıyabilir. Buna ek olarak A-37B, 1.500 mermili tek bir 7.62mm minigun taşırken Strikemaster her birinde 550 mermi bulunan iki sabit silaha sahiptir. ⁶ Menzil konusunda durum farklıdır. Strikemaster'ın kanat ucu tankları ona yaklaşık 1.382 millik bir menzil sağlar. A-37B'nin 1.012 millik menziliyle kıyaslandığında bu durum, üsler arasında uzun mesafelerde görev yapan hava kuvvetleri için İngiliz uçağının lehine bir noktadır. ^1,6

Daha önemli fark taktiksel olmaktan ziyade ekonomiktir. Dragonfly iki adet General Electric J85 turbojet motoruyla çalışır. Bu durum ona yedeklilik ve toplamda daha fazla itki sağlar ancak Strikemaster'ın tek Rolls-Royce Viper motoruna kıyasla iki kat daha fazla motor bakım yükü getirir. ⁶ Her iki tipi de satın alan küçük hava kuvvetleri için bu tek motorun getirdiği basitlik, herhangi bir performans verisi kadar önemliydi. Bu durum daha az yedek motor, daha az teknisyen ve uçuş saati başına daha düşük maliyet anlamına geliyordu. Objektif olarak daha yetenekli olan A-37 seçeneği mevcut olsa bile, birçok Strikemaster müşterisinin bu uçağı özellikle daha uygun fiyatlı seçenek olduğu için tercih etmesinin nedeni budur. ^1,6

Strikemaster'ın açık ara üstün olduğu konu ise beka kabiliyeti ekipmanlarıdır. Her iki mürettebat pozisyonunda da en başından itibaren Martin-Baker fırlatma koltukları bulunuyordu. Dragonfly'ın silahsız T-37 eğitim uçağından gelmesi, fırlatma sistemlerinin programın ilerleyen dönemlerinde eklenmesi anlamına geliyordu. Bu detay, alçak irtifada makineli tüfek saldırısı yapan COIN pilotlarının fazlasıyla önemsediği bir konuydu. ^6,8

Kaç adet BAC Strikemaster üretildi? BAC, 1967 ile 1983 yılları arasında on bir orijinal askeri müşteri için 146 adet Strikemaster üretti. Suudi Arabistan 47 uçakla en büyük tekil alıcı oldu.¹

BAC Strikemaster hangi motorla çalışır? Silahsız Jet Provost eğitim uçağında kullanılan Viper motorunun geliştirilmiş bir versiyonu olan ve yaklaşık 3.410 lbf (15,2 kN) itki sağlayan tek bir Rolls-Royce Viper Mk 535 turbojet motoru kullanılır.^1,3

BAC Strikemaster uçağının azami hızı nedir? 18.000 feet irtifada yaklaşık 481 mph (774 km/h) hıza ulaşır ve aşılmaması gereken hızı 518 mph (834 km/h) seviyesindedir.^1,3

BAC Strikemaster hala herhangi bir hava kuvvetinde hizmet veriyor mu? Hayır. Tüm orijinal askeri kullanıcılar uçağı 1990'lara kadar emekli etti. İkinci el olarak kullanan son askeri örnekler ise Botsvana'da 1990'ların sonuna doğru hizmetten çekildi. Günümüzde hayatta kalan gövdeler çoğunlukla sivil ellerde ve özellikle Yeni Zelanda'da tarihi uçak olarak uçurulmaktadır.^1,7

BAC Strikemaster ile Cessna A-37 Dragonfly karşılaştırmasında hangisi daha iyiydi? A-37B daha hızlıydı ve daha fazla mühimmat taşıyabiliyordu. Ancak Strikemaster'ın tek motorlu olması işletme maliyetini düşürdü. Bu yüzden birçok hava kuvveti daha yetenekli olan A-37 yerine Strikemaster modelini tercih etti.⁶

Mirbat Muharebesi sırasında Strikemaster'ın görevi neydi? Umman Sultanlığı Hava Kuvvetleri'ne ait dört Strikemaster, 19 Temmuz 1972 tarihinde sayıca çok üstün olan isyancılara karşı kuşatma altındaki garnizona yakın hava desteği sağladı. Uçaklar takviye kuvvetler gelene kadar alçak irtifadan saldırı düzenledi. Bu harekatın saldırının kırılmasında belirleyici olduğu kabul edilir.²