İki adet erken dönem XAT-3 geliştirme uçağı ve iki adet tek koltuklu XA-3 saldırı prototipinin 60 adet seri üretim AT-3A uçağına dahil edilip edilmemesine bağlı olarak toplamda yaklaşık 62 ila 64 gövde üretildi. Kaynaklar bu konuda tam bir fikir birliğine sahip değildir ve kamuya açık tek bir yetkili üretim kaydı bulunmamaktadır.^1,2 AT-3, kırk yıl boyunca ROCAF pilot eğitiminin ileri aşamasını doldurdu. Pervaneli T-34C temel eğitim uçağı ile F-5E, Mirage 2000-5 ve F-CK-1 Ching-kuo gibi ön hat jetleri arasındaki boşluğu kapattı. Ayrıca 1988 yılından itibaren ROCAF'ın Thunder Tiger akrobasi timinin kullandığı uçak oldu. Bu uçak tipi 5 Ağustos 2025 tarihinde resmen emekli edildi ve yerini AIDC ile National Chung-Shan Institute tarafından ortaklaşa üretilen daha yeni T-5 Brave Eagle modeline bıraktı.^1,6

Yapısal olarak AT-3, üç tekerlekli iniş takımı ve tandem iki koltuklu kokpite sahip geleneksel bir alttan kanatlı monoplandır. Arka taraftaki eğitmen koltuğu, öndeki görüşü korumak için ön koltuktan yaklaşık 30 cm daha yüksekte konumlandırılmıştır. Gövde yanlarındaki bölmelere monte edilen iki adet art yakıcısız Garrett (daha sonra Honeywell) TFE731-2-2L turbofan motoru, hem eğitim manevraları hem de gerçek bir hafif saldırı yükü için yeterli itiş gücü sağlar. Bu kombinasyon, çoğu tek motorlu olan 1980 dönemi ileri eğitim uçakları arasında sıra dışı bir özellikti. AT-3, on yıl sonra F-CK-1 avcı uçağı gelene kadar Tayvan'ın büyük ölçekli üretime ulaşan yerli tasarımlı tek çift motorlu jet uçağı olma özelliğini korudu.^2,1

AT-3 gövdesi büyük oranda alüminyumdan oluşur. Uçakta grafit kompozit hava freni panelleri ve petek dokulu kanatçıklar bulunur. Bu, daha önce büyük uçak üretimi konusunda neredeyse hiçbir altyapısı olmayan Tayvan havacılık endüstrisi için kompozit malzemelerin mütevazı ama bilinçli bir kullanımıdır.² Toplam uzunluk 12,9 metre, kanat açıklığı 10,46 metredir. Boş ağırlık yaklaşık 3.855 kilogram iken maksimum kalkış ağırlığı kabaca 7.940 kilogram olarak belirtilir. Maksimum ağırlığa dair yayınlanan rakamlar kaynaklar arasında biraz farklılık gösterir. Bu durum, göreve özel çeşitli yük konfigürasyonlarına sahip bir uçak tipi için yaygındır.¹ En yüksek hız 11.000 metre irtifada saatte 904 kilometredir (yaklaşık 0,85 Mach). Servis tavanı 14.650 metre civarındadır ve feribot konfigürasyonundaki menzili yaklaşık 2.280 kilometre olarak verilir.¹

İki Garrett TFE731 Turbofan ve Ortak Bir Boğazlar Arası Motor Ailesi

AT-3 uçağının iki TFE731-2-2L motorunun her biri yaklaşık 3.500 lbf (15,6 kN) itki üretir. Toplamda 7.000 lbf (31,1 kN) değerine ulaşılır. Bu değer savaş uçağı standartlarına göre mütevazı olsa da 4 ila 8 ton sınıfındaki bir uçak için oldukça yeterlidir.^1,2,8 Özel bir askeri motor yerine kanıtlanmış ve yaygın kullanılan Amerikan iş jeti kaynaklı bir turbofan seçimi, programın itki tarafını düşük riskli tutmuştur. Bu sırada AIDC mühendisleri gövdeye odaklanmıştır. Bu yaklaşım daha sonra F-CK-1 savaş uçağının yerel olarak monte edilen TFE1042 motorları için değiştirilmiş bir biçimde tekrar kullanılmıştır.

Martin-Baker Fırlatma Koltukları ve Silah Donanımı

Üretim aşamasındaki AT-3 uçakları, Martin-Baker Mk10 sıfır-sıfır fırlatma koltuklarına sahiptir. Bu, sıfır irtifa ve sıfır hava hızında dahi hayatta kalmaya olanak tanıyan bir kaçışın teorik olarak mümkün olduğu anlamına gelir. Uçağın rutin olarak gerçekleştirilen alçak irtifa taarruz eğitimleri göz önüne alındığında, bu durum önemli bir güvenlik payı sağlar.² Silah donanımı açısından AT-3, 2.720 kg ağırlığa kadar mühimmat taşıyabilen beş adet harici yük istasyonuna ve kanat ucu fırlatma raylarına sahiptir. Bu istasyonlar gövde altında bir, kanat altında ise iki iç ve iki dış noktadan oluşur. Uçak, Mk 82 ve Mk 84 gibi genel maksat bombaları, Mk 20 misket bombaları, 2,75 inç ve 5 inç roket podları, AIM-9 Sidewinder ve yerli üretim TC-1 Sky Sword I havadan havaya füzeleri taşıyabilir. Özel taarruz prototiplerinde ise kısaltılmış Hsiung Feng II gemisavar füzesi kullanılabilir.^1,2 Çoğu gövdede, alt kısma yarı gömülü bir paket içerisinde bir çift 12,7 mm makineli tüfek bulunur. Ancak 1990'ların başında en az bir operasyonel filonun uçaklarında, kanat ucu füze raylarına yer açmak amacıyla bu silahlar sökülmüştür.²

Tayvan'ın yerli bir gelişmiş eğitim uçağı üretme girişimi, daha sonra F-CK-1 savaş uçağını ortaya çıkaran stratejik kaygıyla aynı temele dayanıyordu. Amerika Birleşik Devletleri 1970'lerde Çin Halk Cumhuriyeti ile ilişkilerini normalleştirdikten sonra Taipei, Amerikan savaş uçaklarına kesintisiz ve sınırsız erişiminin devam edeceğini varsayamazdı. Bu nedenle yerel bir havacılık tasarım ve üretim kabiliyetini sıfırdan inşa etmeye yöneldi. ² AIDC şirketinin 15 Aralık 1975 tarihinde özgün tek motorlu XAT-3 konsepti için Northrop ile yaptığı anlaşma, Tayvanlı mühendislere modern eğitim uçağı tasarım uygulamaları konusunda ilk gerçek deneyimi kazandırdı. Sekiz ay sonra çift motorlu yapılandırmaya geçilmesi, tek motorlu tasarımın yakıt ekonomisine kıyasla motor arızası durumundaki güvenlik payının tercih edildiğini gösteriyordu. Bu tercih, fazladan ağırlık ve karmaşıklık maliyetiyle gerçekleşti. ²

0801 ve 0802 seri numaralı iki XAT-3 prototipi sırasıyla Eylül 1980 ve Ekim 1981 tarihlerinde uçtu. İlk üretim hava aracı olan 0803 ise 1 Mart 1984 tarihinde hangardan çıkarıldı.² Gangshan Hava Kuvvetleri Akademisi bünyesindeki ROCAF Uçuş Eğitim Komutanlığına yapılan teslimatlar on yılın geri kalanı boyunca devam etti. Öğrenci pilotlar F-5 uçağına geçiş yapmadan önce bu tip üzerinde genellikle 110 saatlik bir uçuş eğitimi alıyordu.² Erken dönem üretim uçakları, günümüzde çoğu kişinin bu uçakla özdeşleştirdiği mavi beyaz kırmızı renk düzenine geçilmeden önce, burun ve kuyruk kısımlarında floresan turuncu işaretler bulunan metalik bir görünümle uçuyordu.²

1 Kasım 1988 tarihinde o zamana kadar F-5E uçuran ROCAF'ın Thunder Tiger akrobasi timi AT-3 modeline geçiş yaptı. Tim, 27 Mart 1989 tarihinde altı uçaklık formasyon ve iki solo gösteri pilotuyla bu yeni uçak tipindeki ilk halka açık gösterisini gerçekleştirdi.⁴ Tim, 1993 yılından beri Gangshan'daki Hava Harp Okulu'nda konuşlanmış durumdadır ve o günden bu yana AT-3 uçaklarını kendine has mavi, beyaz ve kırmızı renk düzeniyle uçurmaktadır.⁴ Bunun dışında 9 Eylül 1989 tarihinde 35. Muharip Filo (Gece Taarruzu), Güneydoğu Asya tarzı orman kamuflajına sahip yaklaşık yirmi adet AT-3 ile donatıldı. Bu uçaklar, özel hafif taarruz ve gece saldırısı görevlerinde eskiyen T-33 Shooting Star uçaklarının yerini aldı. 1991 yılından sonra filonun uçakları, kanat ucu füze rayları takılabilmesi için yarı gömülü makineli tüfeklerinden arındırıldı. Birlik Şubat 1999'da lağvedildi ve jetleri eğitim filosuna geri dahil edildi.²

2001 ile 2006 yılları arasında gerçekleştirilen orta ömür güncellemesi, filonun 2016 yılı sonrasında da kullanılabilir kalmasını sağlamak amacıyla göstergeleri ve gövde yapısını yeniledi. Az sayıda uçak, özellikle de 0825 numaralı gövde, APG-66T radarı ve Hsiung Feng II füze entegrasyonu taşıyan AT-3B test yatağı olarak modifiye edildi. Ancak bu çalışma tüm filoyu kapsayan bir standart yerine sınırlı bir test girişimi olarak kaldı.^1,2 AIDC, 1990'ların sonunda AT-3 modelini uygun fiyatlı bir ileri eğitim uçağı olarak ihraç etmeye çalıştı. Uçağın Amerikan menşeli motor ve aviyonik parçalara sahip olması, yapılacak her satışın ABD'nin yeniden ihracat iznine tabi olduğu anlamına geliyordu. Hiçbir satış izni verilmedi ve ROCAF bu tipin tek kullanıcısı olarak kaldı.¹

AT-3 hiçbir gerçek savaşta kullanılmadı ve bu uçak tipi hizmete girdiğinden beri Tayvan herhangi bir hava harekatı gerçekleştirmedi. Çatışmaya en çok yaklaştığı dönem, Tayvan'ın ilk doğrudan başkanlık seçimleri öncesinde Çin Halk Kurtuluş Ordusu'nun boğazda füze testleri ve geniş çaplı tatbikatlar yaptığı 1995 ile 1996 yıllarındaki Üçüncü Tayvan Boğazı Krizi oldu.⁴ F-CK-1 lehine iptal edilen ve aslında sonuçsuz kalan bir program olan iki adet XA-3 Lui Meng tek kişilik saldırı prototipi, kriz sırasında kısaltılmış bir Hsiung Feng II gemisavar füzesiyle silahlandırılmış halde hazır bekletildi. Bu durum, terk edilmiş bir prototip programının kısa süreliğine de olsa gerçek bir acil durum için yeniden devreye sokulduğu nadir örneklerden biridir.^1,4

Daha geniş bir perspektifle bakıldığında, AT-3 uçağının operasyonel riski muharebeden ziyade eğitimden kaynaklanıyordu. Aviation Safety Network ve birlik geçmişi kayıtları, uçağın hizmet ömrüne yayılan ve birçoğu ölümle sonuçlanan bir dizi gövde kaybı kazasını belgelemektedir. Bunlar arasında 21 Ekim 2014 tarihinde Gangshan kalkışından kısa bir süre sonra iki Thunder Tiger uçağı (seri numaraları 0815 ve 0847) arasında yaşanan havada çarpışma olayı da bulunmaktadır. Bu kazada pilot Chuang Pei-yuan hayatını kaybederken, ikinci pilot güvenli bir şekilde geri dönmüştür.⁵ Kayıtlara geçen daha önceki kayıplar arasında, her ikisinde de ikişer can kaybının yaşandığı Ekim 1992 tarihli 0804 ve Haziran 2003 tarihli 0827 numaralı hava araçları ile Haziran 1997 tarihli 0833 numaralı hava aracı yer almaktadır.² Özel saldırı filosundan ziyade Thunder Tiger ve eğitim sortilerinde yoğunlaşan bu kayıplar, uçağın kullanım profiliyle tutarlılık göstermektedir. AT-3 uçuş saatlerinin büyük bölümü, rutin nakliye tarzı uçuşlardan ziyade zorlu alçak irtifa formasyon ve saldırı düzeni eğitimlerinde geçmiştir.

1. Muharebe Filosu'nun 1989 ile 1999 yılları arasındaki kısa süreli gece saldırı birimi varlığı, AT-3 uçağının akrobasi ve eğitim görevi dışında fiili bir muharebe rolüne en çok yaklaştığı dönemdir. Ancak bu filo, hiçbir zaman gerçek bir saldırı görevine gönderilmeden lağvedilmiştir. Boğaz hattındaki gerilimin azalması ve Tayvan'ın ön hat avcı uçağı filosunun (F-16'lar, Mirage 2000-5'ler ve yerli üretim F-CK-1) hafif saldırı görevini bizzat üstlenecek seviyeye gelmesiyle, bu uçaklar tekrar uçuş eğitimine dahil edilmiştir.²

Temel AT-3A modeli üretim standardını temsil eder. Bu model 1984 ile 1990 yılları arasında üretilen 60 adet çift koltuklu uçaktan oluşur. Radar donanımı bulunmayan bu uçaklar eğitim amacıyla üretilmiş olup ikincil bir hafif saldırı kabiliyetine sahiptir.¹ Daha önce üretilen iki adet XAT-3 geliştirme uçağı (0801 ve 0802) gövde yapısından ziyade küçük ekipman farklılıkları ile ayrılır. Bu uçaklar gündelik kaynaklarda bazen AT-3A üretim sayısına dahil edilir. Toplam üretim rakamlarının kaynaklar arasında farklılık göstermesinin bir nedeni de budur.²

AT-3B, isminin çağrıştırdığı gibi tüm filoyu kapsayan net bir yükseltme değildir. Bazı kaynaklar bunu 45 adede kadar uçak için planlanmış bir orta ömür standardı olarak tanımlar ve baş üstü göstergesi ile APG-66T radarının eklendiğinden bahseder. Ancak daha detaylı birim seviyesi geçmişi, bunun sadece ağır modifikasyonlar görmüş tek bir test uçağı olan 0825 numaralı gövde için kullanılan gayriresmi bir etiket olduğunu belirtir. Bu uçak APG-66T radarı, Hsiung Feng II füze entegrasyonu ve gaz kolu ile kumanda çubuğu üzerinden kontrol sistemleriyle donatılmıştır.^1,2 Bu konu kaynaklar arasında gerçek bir anlaşmazlık noktasıdır ve halka açık materyallerden yola çıkarak AT-3B standardının tüm filoya ne ölçüde uygulandığını kesin bir dille söylemek mümkün değildir.

XA-3 Lui Meng (Gök Gürültüsü), eğitim uçağının ikinci kokpitinin çıkarılarak yerine daha fazla yakıt ve sistem alanı bırakılmasıyla oluşturulan özel tek kişilik saldırı türevidir. Sadece 901 ve 902 numaralı iki adet üretilmiştir. AIDC F-CK-1 Ching-kuo avcı uçağı programı, AIDC mühendislik kaynaklarını ve ROCAF saldırı uçağı bütçe önceliğini kendine çekince bu program iptal edilmiştir. XA-3, iki uçakla sınırlı kalan bir çıkmaz yol olsa da 1995 ile 1996 yılları arasındaki kriz döneminde kısa süreli bir operasyonel önem kazanmıştır.^1,4

Çin Cumhuriyeti Hava Kuvvetleri, AT-3 uçağının hizmet ömrü boyunca tek kullanıcısı olmuştur. AIDC şirketinin 1990'ların sonundaki pazarlama çabalarına rağmen hiçbir ihracat müşterisi bulunamamıştır. ¹ ROCAF bünyesinde bu uçak zaman içinde üç farklı görevde kullanılmıştır. 1984 yılından itibaren Gangshan'daki Hava Harp Okulu Uçuş Eğitim Komutanlığı'nın ileri eğitim omurgasını oluşturmuştur. Kasım 1988'den uçağın 2025 yılında emekli edilmesine kadar Thunder Tiger akrobasi timinin gösteri uçağı olmuştur. Ayrıca 1989 ile 1999 yılları arasında on yıl boyunca 35. Muharip Filo bünyesinde hafif saldırı uçağı olarak görev yapmıştır. ^{2 4}

Uçağın Ağustos 2025'te emekli edildiği dönemde, hayatta kalan filonun neredeyse tamamı Thunder Tiger mavi-beyaz-kırmızı renk düzenine boyanmıştır. Buna on yıl boyunca orman kamuflajı ile görev yapmış eski 35. Filo uçakları da dahildir. ² AT-3'ün yerini alan AIDC T-5 Brave Eagle, Mart 2025 itibarıyla planlanan 66 uçaktan 43'ünün teslimatına ulaşmıştır. Bu uçak hem AT-3'ün ileri eğitim görevini hem de F-5E/F uçaklarının avcı uçağına geçiş eğitim görevini devralmaya başlamıştır. Böylece üç aşamalı eğitim süreci olan T-34C, AT-3 ve F-5 yapısı, daha basit bir iki aşamalı yapı olan T-34C ve T-5 sistemine dönüştürülmüştür. ^{6 7}

AT-3 uçağının dönem olarak en yakın ve ideolojik olarak en zıt muadili, Çin ana karası ve Pakistan tarafından ortaklaşa geliştirilen ve AT-3'ten on yıl sonra, 1990 yılında ilk uçuşunu yapan Hongdu (Nanchang/PAC) K-8 Karakorum modelidir. Her iki uçak da tek bir yabancı eğitim uçağı tedarikçisine olan bağımlılığı azaltmak amacıyla üretilmiştir. Soğuk Savaş dönemi havacılığının en tuhaf tesadüflerinden biri olarak, her iki uçak da aynı Amerikan motor ailesinden güç almıştır. K-8 yaklaşık 3.600 lbf güç üreten tek bir Garrett/Honeywell TFE731-2A turbofan motoru kullanırken, AT-3 toplamda yaklaşık 7.000 lbf güç sağlayan çift TFE731-2-2L motoruna sahiptir. ^{1 9} Aslında Tayvan Boğazı'nın iki yakasındaki iki hava kuvveti, yeni nesil eğitim uçaklarını Arizona tasarımı aynı turbofan motorunun farklı varyantları üzerine inşa etmiştir. Bu durum, ulusal öz yeterlilik üzerine kurgulanan programların bile en kritik parçalar için ortak ve küreselleşmiş bir tedarik tabanına dayandığını hatırlatmaktadır.

AT-3'ün çift motorlu yapısı ona daha büyük bir gövde, daha ağır bir maksimum silah yükü kapasitesi (beş istasyon ve kanat ucu raylarında toplam 2.720 kg, K-8'in sert noktalarında ise yaklaşık 1.000 kg) ve tek motorlu K-8'in ulaşamayacağı bir yedeklilik marjı sağlar. Ancak bu durum, üretimi ve bakımı daha karmaşık ve maliyetli bir gövdeyi beraberinde getirir. ^{1 9} K-8, kendi neslinin en çok ihraç edilen Çin menşeli askeri uçaklarından biri haline gelmiş ve Afrika'dan Güneydoğu Asya'ya kadar ondan fazla hava kuvvetinde görev yapmıştır. AT-3 ise kıyaslanabilir yeteneklerine ve on yıllık bir zaman avantajına rağmen, motoru ve aviyoniklerindeki Amerikan içerikli ihracat kontrol kısıtlamaları nedeniyle ihracat pazarından tamamen dışlanmıştır. ¹ Bu zıtlık, uçak gövdelerinin kendisinden ziyade onları çevreleyen jeopolitik durumla ilgilidir. Tayvan'ın tedarikçisi olan Amerika Birleşik Devletleri, AT-3 teknolojisinin üçüncü taraflara transferini engellenmesi gereken bir yayılma riski olarak görmüştür. Çin ve Pakistan ise K-8'i gelişmekte olan ülkelerin hava kuvvetleri için düşük maliyetli bir eğitim uçağı olarak aktif bir şekilde pazarlamıştır.

Kendi halefi olan T-5 Brave Eagle ile kıyaslandığında AT-3, tam olarak neyse öyle görünmektedir. 1970'lerin aviyonikleri ve büyük ölçüde analog kokpitiyle inşa edilmiş ilk nesil yerli bir jet uçağıdır. F-CK-1 savaş uçağından büyük ölçüde türetilen ve AT-3'e göre yaklaşık yüzde 80 oranında yeni bileşen taşıyan Brave Eagle ise, Tayvan'ın mevcut ön hat jetlerinin sensör ve silah mantığıyla uyumlu bir ileri seviye savaş eğitim uçağı olarak tasarlanmıştır. ^{6 7} AT-3 mühimmat taşıyabiliyor ve hafif saldırı uçağı doktrini çerçevesinde görev yapabiliyordu. Ancak Brave Eagle'ın tasarlandığı gibi, radar güdümlü ve görüş ötesi angajmanlar için pilotları anlamlı bir şekilde eğitemiyordu.

Tzu Chung ne anlama gelir ve bazı kaynaklar neden ona Tz-Chiang der? Tzu Chung (自強) kendi kendini güçlendirme veya kendine yetme anlamlarına gelir. Bu isim, 1970'lerdeki diplomatik yalnızlığın ardından Tayvan'ın yerli askeri uçaklar üretme çabasını yansıtır. Aynı Çince karakterler İngilizce kaynaklarda tutarsız bir şekilde Latin harflerine aktarılmıştır. Bu yüzden aynı uçak için hem Tzu Chung hem de Tz-Chiang veya Tzu Chiang ifadeleri kullanılır. ^{1 2}

Kaç adet AIDC AT-3 üretildi? Çoğu kaynak 60 adet seri üretim AT-3A uçağında birleşir. Buna ek olarak iki adet erken dönem XAT-3 geliştirme uçağı ve iki adet tek koltuklu XA-3 saldırı prototipi bulunur. Prototiplerin nasıl sayıldığına bağlı olarak toplamda yaklaşık 62 ile 64 arasında gövde üretilmiştir. Bu sayı farkını tam olarak açıklayan tek bir kamuya açık kayıt yoktur. ^{1 2}

AT-3 uçağının azami hızı nedir? 11.000 metre irtifada yaklaşık 904 km/s (562 mph) yani Mach 0.85 hıza ulaşır. Uçak tüm uçuş zarfı boyunca ses altı hızlarda kalır. ¹

AIDC AT-3 hala hizmette mi? Hayır. Çin Cumhuriyeti Hava Kuvvetleri 5 Ağustos 2025 tarihinde AT-3 uçaklarını resmen emekli etti. Bu uçağın ileri eğitim ve harbe hazırlık eğitimi görevlerini AIDC T-5 Brave Eagle devraldı. ^{1 6 7}

AT-3 ile Hongdu K-8 Karakorum nasıl kıyaslanır? AT-3 daha ağır ve çift motorlu bir tasarıma sahiptir. K-8 modelinin yaklaşık iki katı faydalı yük taşıyabilir ve on yıl daha önce tasarlanmıştır. Ancak AT-3 hiçbir zaman ihracat başarısı gösterememiştir. Tek motorlu K-8 ise Afrika, Asya ve Orta Doğu genelinde döneminin en çok satan eğitim uçaklarından biri haline gelmiştir. Bunun temel sebebi K-8 modelinin AT-3 üzerindeki Amerikan ihracat kısıtlamaları gibi engellere sahip olmamasıdır. ^{1 9}